bullet  آنا صحيفه
 
 
   
 
فولکلور صحيفه:
سؤن مقاله:
بيل گاميس داستانلاري و آذربايجانليلارين فولكلورو

عسگر قديم اوف
ناخچيوان دﺅولت يونيوئرسيته‌سي‌نين دوچئنتي
فيلولوژييا علملر نامزدي
1998ـ سئنتابر ـ 7
كؤچورن: تبريز ـ محمد قضائي



بو زامانا قدر آذربايجان فيلولوژيياسيندا اسكي شومئر ـ آكا ديللري‌نين، ائله‌جه‌ده ميفولوژي گؤروشلري‌نين آذربايجان ـ تورك ديللري و ميفولوژي باخيشلاري ايله بنزه‌رلييي و قوهوملوق علاقه‌لري حاقّيندا دَيَرلي علمي فيكيرلر سؤيله‌نيلميشدير. پروفسور طاهير حاجي‌يئف «آذربايجان ديلي‌نين يازييا قدركي ايزلري حاقّيندا» آدلي مقاله‌سينده شومئر و تورك ديللري‌نين قوهوملوق علاقه‌لريني آراشديرميش، بو ديللرين فونئتيك، گراماتيك و لئكسيك موقايسه‌لريني وئرميش، آذربايجاندا داخيل اولماقلا تورك ديللي ائتنوسلارين آلتي مين ايل اوّل شومئرلرله «ياخين مدني، سياسي ايقتيصادي علاقه ده» اولماسي فيكرينه گلميشدير.
تانينميش توركولوگ آيدين ممّداوف «آذربايجان ديلي‌نين ائركن تاريخينه داير ماتئرياللار. شومئر ـ تورك لئكسيك پارالئللري» و «تورك ديللرينده ايلكين كؤكلرين برپاسي‌نين نظري پروبلئملري» آدلي مقاله‌لرينده شومئر ديلينده اولان 100 ـ دن آرتيق سؤز و آنلاملاري تورك ديللرينده كي سؤزلرله موقايسه ائدره‌ك پارالئلله آپارميش، شومئر و آذربايجان ـ تورك ديللري‌نين قوهوملوغو قناعتينه گلميشدير.
تاريخچي عاليم ي.ب.يوسف اوف «آذربايجانين قديم ساكينلري‌نين ديلي حاقّيندا» آدلي مقاله‌سينده آذربايجان ديلي، او جومله‌دن قديم تورك ديللري ايله مئسو پوتوميانين شومئر ـ آكاد ديللري آراسينداكي بنزه‌رليكلري آراشديرميش، آذربايجان ـ تورك ديللري‌نين يازي تاريخيني ائراميزدان اوّل مين ايللييه عايد ائتميشدير.
ديلچي عاليملردن مرحوم توركولوگ فرهاد زينال اوفون «آذربايجان ديلي‌نين منشأيي مسأله‌سينه دايير» و ممّدعلي نوروزاوفون «مكاني حاللار» آدلي مقاله‌لرينده ده آذربايجان ـ تورك ـ شومئر آراشديرمالارينا راست گليريك.
ميفولوژييايا دايير بير سيرا تدقيقات اثرلرينده ده تورك ـ شومئر قوهوملوق علاقه‌لري ايله قارشيلاشيريق. عاريف آجالوف «دلي دومرول بويونون كؤكلري و ميفولوژي سيمبوليكاسي» آدلي مقاله‌سينده «كيتاب دده قورقود» داستانلارينداكي «دلي دومرول» بويونو شومئر ـ تورك ميفولوژيياسي باخيميندان آراشديرميش و شومئر ميفولوژي سيستمينده اوّل اﺅلوب ـ ديريلمه آنلامي‌نين تورك ميفولوژي آنلاملاري ايله علاقه‌سيندن ساچميشدير. همين مؤليفين «بير قديم شرق ائپيك اوبرازي‌نين شكليني دييشمه‌سي‌نين تيپولوژي ـ موقايسه ايضاحي» آدلي مقاله‌سينده ايسه قديم توركلرين اوغوز كاغان و شرق فولكوروندا اولان ايسكندر ذوالقرنين اوبرازلاري‌نين اسكي شومئرلرين گيل قاميش اوبرازي ايله ميفولوژي قوهوملوق علاقه‌لريندن بحث ائتميشدير.
م.يوسف اوفون «باهار حاقّيندا» مقاله‌سينده ايسه آذربايجان توركلري‌نين باهار بايرامي ايله ايلگيلي گؤروشلري‌نين شومئر و آكاد ميفلري ايله علاقه‌سي تحليله جلب ائديلميشدير.
نصير رضايئفين «قوبوستانين شومئر روايتلري» مقاله‌سينده آذربايجانين قوبوستان و خانلار رايونو اراضيلرينده قايالار اوزه‌رينده كي اسكي قاييق تصويرلري‌نين و آرفئولوژي قازينتيلار نتيجه‌سينده تاپيلان تونج فيگورلارين قورولوشجا شومئرلرين كوسموگونيك باخيشلارينا ياخين اولماسي مسأله‌لريندن دانيشيلمشيدير. چوخ دَيَرلي تورك عاليمي سايين و.م.كوجا توركون «اسكي تورك ادبياتي» اثرينده، سايين عاليملردن عثمان نديم تونا، ياووز ارجان و باشقالاري‌نين علمي تدقيقاتلاريندا دا شومئر ـ تورك قوهوملوق علاقه‌لريندن بحث اولونموشدور.
روس عاليملريندن ي.آ.بئرتئلسين «ايسكندر حاقّيندا ارومان و اونون شرقده كي اساس وئرسيالاري حاقيندا» /م.ل. 1948 و ي.آ.كوستيوفي‌نين «مقدونيّه‌لي ايسكندر ادبيّات و فولكور عنعنه‌لرينده» /م . ـ 1972/. آدلي اثرلرينده ده شرق ـ آذربايجان فولكلوروندا اولان ايسكندر ذوالقرنين صورتيله شومئر ـ تورك ميفولوژي صورتلري‌نين بنزه‌ر علاقه‌لريندن بحث اولونموشدور. شومئر ‌ـ تورك قوهوملوق علاقه‌لري ايله ايلگيلي بيبليوگرافيالارين ساييني آرتيرماق دا اولار. بو علمي تدقيقاتلار ثوبوت ائديركي، ايستر ديلچيليك، ايستر ده ميفولوژي باخيمدان شومئر ـ آذربايجان ـ تورك قوهوملوق علاقه‌لري تاريخاً مؤوجود اولموشدور. بيز ايسه بو علمي فيكيرلري بير قدر ده درينله‌شديرمك اوچون اؤز مقاله‌ميزده «بيل قاميس» داستاني اساسيندا آذربايجان توركلري‌نين فولكلوروندا شومئر مدنيّتي‌نين ايزلريني و شومئر ـ تورك فولكلور علاقه‌لريني آراشديراجاغيق. علمي آراشديرمالاريميزدا ـ ين ترجومه‌سيله باكي دا «گنجليك» نشرياتي طرفيندن چاپ اولونموش «بيل قاميس داستاني»نين آكاد واريانتينا ايستيناد ائتميشيك.
ائراميزدان اﺅنجه مين ايلليكلرده ياراديلان «بيل قاميس» داستاني اسكي شومئر ادبيّاتي‌نين قيمتلي نومونه‌سي ساييلير. ياشاماق آرزوسو، حيات عشقي، هومانيزم و شره قارشي موباريزه بو داستانين اساس پايه‌سيدير. قديم دجله ـ فرات واديسينده، مئسوپوتومييا اراضيلريندن تاپيلان «بيل قاميس» داستاني‌نين گيل لؤوحه‌لر اوزه‌رينده يازييا آلينميش ايلك نومونه‌لري عصرين ياريسيندا علم عالمينه معلوم اولموش، اينگيليس شرق شوناسي هئنري رايلينسون، جورج ايسميت و باشقالاري بو ساحه ده علمي آراشديرمالار آپارميشلار. سونراكي تدقيقاتچيلار ايسه داستانين شومئر واريانتي الده ائديلمه‌ديييندن اونون آكاد وئرسياسينا استناداً فيكير سؤيله‌ميشلر.
داستانين مضمونو ثوبوت ائديركي، او اﺅز قورولوشو، سوژئتي و ايدئياسي باخيميندان آذربايجان توركلري‌نين و ديگر تورك ديللي خالقلارين فولكلورونا، او جومله‌دن داستان ياراديجيليغينا چوخ ياخيندير. شرق خوصوصيله آذربايجان ميفولوژيياسيندا گئنيش ياييلميش ايسكندر ذوالقرنين حاقّيندا اولان اساطير و روايتلر ايسكندرين و اونو موشايعه ائدن خيضيرين ديريليك سويو آختارماق اوچون ظولمَت دونياسينا گئتمه‌لر سوژئتي بيل قاميسين اﺅلمزليك آختارماق مقصديله ظولمته گئقه‌سي سوژئيتنه چوخ ياخيندير. «بيل قاميس» داستانيندا دده اوتنانيشتي دنيز ديبينده اولان گنجليك چيچه‌يي‌نين يئريني بيل قاميسا بيلديرير. بيل قاميس چيچه‌يي چتينليكله الده ائتسه ده، اﺅزونه قيسمت اولمور، چيچه‌يي ايلان آپارير. ايسكندرده بيل قاميس كيمي ديريليك سويونون يئريني، اونون شيمال قوطبوندا ظولمتده اولماسيني مدرك و ايختيار قوجانين روايتيندن اﺅيره‌نير، بيل قاميس اﺅلومه چاره تاپا بيلمه‌دييي كيمي، ايسكندرده اﺅلمزليك قازانا بيلمير، ديريليك سويونو خيضير ايچيب اﺅلومسوزلوك قازانير.
ايسكندر حاقّيندا آذربايجان ـ تورك و شرق روايتلرينه اساسلانان عصر آذربايجان شاعيري گنجه‌لي نيظامي اﺅزونون «ايسكندرنامه» اثرينده گؤستريركي، ايسكندر ظولمت دونياسيندان قاييتديقدان سونرا موقدّس بير ملك اونا آللاه طرفيندن پيغمبرليك وئريلمه‌سي خبريني گتيرير. و توصيه ائديركي، بير مدرك و هر شئيي بيلن پيغمبر كيمي سفره چيخيب دونياني كؤتولوكلردن تميزليسن. نيظامي‌نين سؤيكه‌ندييي اسكي روايتلرده ايسكندر هر شئيي گؤرن و هر شئي بيلن بير پيغمبر كيمي دونياني رذالتلردن خيلاص ائتمك اوچون سفره چيخير. بيل قاميسدادا پيغمبرليك و ياريم آللاهليق واردير و اودا اؤلومه چاره تاپماق اوچون سفره چيخير. توركولوگلارين فيكرينه گؤره، بيل قاميس هر شئيي گؤرن، هر شئيي بيلن دئمكديركي، بودا آنجاق تانريلارا و پيغمبرلره خاصدير. «قاميس»، «قامئس» سؤزو هامي شئيلر، هر شئيلر معناسيني وئرير. كلاسيك آذربايجان ـ تورك ادبيّاتيندا دا بو سؤز «قامو»، «قاموسو» «هامي، هاميسي» معنالاريندا ايشله‌نميشدير. شاه ايسماعيل ختايي اﺅزونون «ده نامه» اثرينده بو سؤز ايشله‌تميشدير:
قوشلار قاموسو فغانه دوشدو،
عشق اودو يئنه بو جانه دوشدو.
.
«بيل قاميس» داستانينداكي اوتناپيشتي صورتيله آذربايجان فولكلوروندا اولان خيضير صورتي آراسيندا چوخلو بنزه‌ييشلر واردير. اوتناپيشتي و خيضير هر ايكسي اﺅلمزليك قازانميش قهرمانلاردير. لاكين فرق بوراسينداديركي، اوتناپيشتي اينسان نسليني توفاندان خيلاص ائتدييي اوچون آللاهلار طرفيندن اونا اﺅلمزليك وئريليرسه، خيضير چوخ چتين بير يول گئدرك ظولمت دونياسيندا ديريليك سويو ايچديكدن سونرا اﺅلمزليك قازانير. اوتناپيشتي‌نين اﺅلمزليك قازانماسيندا توفان و سو داشقيني، خيضيرين اﺅلمزليك قازانماسيندا ايسه ديريليك سويو اساس رول اوينايير. هر ايكي قهرمانين اﺅلمزلييه چاتماسيندا فولكلوروموزدا موقدّسليك و تميزليك رمزي اولان سو اساس واسيطه‌دير. اوتناپيشتييه و خيضيرا اﺅلمزليك گتيرن سو هابئله حياتا ياشام و ديريليك وئرن دﺅرد عونصوردن «سو، تورپاق، هاوا، گونش» بيريدير.
دَيَرلي تورك عاليمي و.م.كوجا توركون تدقيقاتلاريندا ايسكندر اوبرازي اسكي تورك ميفولوژيياسي ايله، «اوغوزنامه»نين قهرماني اولان اوغوز كاغانلا علاقه‌لنديريلير.
روس عاليمي ده اﺅز تدقيقاتيندا ايسكندر و بيل قاميس اوبرازلاريني تحليل ائدركن هر ايكي ميفولوژي سوژئتين شومئر شرق واريثليك علاقه‌لري اساسيندا يارانديغيني تصديق ائدير. بوتون بونلار تصديق ائديركي، ايسكندر ذوالقرنين صورتي ايله بيل قاميس صورتي آراسيندا ميفولوژي سوژئت باخيميندان اسكي قوهوملوق و واريثليك علاقه‌لري واردير.
«بيل قاميس» داستانيندا اولان اﺅلمزليك آختارماق اوچون قهرمانين ظولمت دونياسينا گئتمه‌سي سوژئتي آذربايجان ناغيللاريندا دا واردير.
آذربايجان فولكلوروندا گئنيش ياييلميش «ملك ممّدين ناغيلي»ندا گؤستريليركي، مليك ممّدين قوجا آقاسي خسته‌دير. لقمانين مصلحتينه گؤره او، ديريليك و جاوانليق آلماسيني يئييب جاوانلاشمالي و ساغالماليدير. لاكين گنجليك آغاجي‌نين آلماسيني شر قووّه‌نين گؤمكچيسي اولان قورخونج دئو اوغورلاييب قارانليق قويويا، ظولمت دونياسينا آپارير. مليك ممّد دئوي يارالايير، اونون آردينجا آشلي قويويا گيريب دئوله ووروشور و اونا غاليب گلير. سونرا قارا قوچون بئلينده ظولمت دونياسينا گئدير و اژدَهاني اﺅلدروب زومرود قوشونون قانادلاريندا ايشيقلي دونيايا چيخير. مليك ممّد گنجليك آلماسيني ظولمته گئديب شر قووّه‌لرله ووروشدوقدان سونرا چتينليكله الده ائدير. «بيل قاميس» داستانيندادا سئميرلي گنجليك چيچه‌يي ال چاتماز دنيز ديبينده‌دير. بيل قاميس دا مليك ممّد كيمي ظولمتدن كئچيب دده اوتناپيشتي ايله گؤروشدوكدن سونرا اونون مصلحتي ايله چيچك دنيز ديبيندن چوخ چتينليكله الده ائدير. «بيل قاميس» داستانيندا سئجيرلي گنجليك چيچه‌ييني ايلان اوغورلاييب اييله‌يير و جاوانلاشيرسا «ملك ممّدين» ناغيليندا دا سئجيرلي گنجليك آلماسيني دئو اوغورلاييب يئيير و جاوانلاشير. لاكين بوسوژئتين بير ـ بيريندن فرقي بونداديركي، بيل قاميس و اونون اﺅروك يوردونون ساكينلري گنجليك چيچه‌يينه صاحيب اولا بيلميرلر. مليك ممّد ايسه گنجليك آلماسيني قوجا آتاسينا گتيريب اونو جاوانلاشديرير.
«بيل قاميس» داستاني ايله آذربايجان خالق داستانلاري آراسيندا دا اوخشار سوژئت علاقه‌لري چوخدور.
بو باخيمدان «كيتاب دده قورقود» داستانلاريني و دده قورقودلا باغلي خالق روايتلريني خوصوصيله قئيد ائتمك لازيمدير.
بوتون خالق داستانلاريميزدا، افسانه و ناغيللاريميزدا اﺅلوم حاقدير. حاقدان قاچماق اولماز. اﺅلومون حاقدان گلن بير قيسمت اولماسي «كيتاب دده قورقود» داستانلاريندا دا واردير و بو فيكير داستاندا بئله آچيقلانير:
هاني دئديدييم بيگ ارَنلر؟
دونيا منيمدير دئينلر؟
اجل آلدي، يئر گيزلدي،
فاني دونيا كيمه قالدي؟
گليملي ـ گئديملي دونيا،
سون اوجو اﺅلوملو دونيا،
دده قورقودون اﺅزو ايله ايلگيلي خالق افسانه و روايتلرينده ده اﺅلومون حاق اولماسي و اﺅلومدن قاچماغين ايمكانسيزليغي ايدئياسي وئريلير. بو روايتلرين بيرينده دئييليركي، دده قورقود اﺅلومدن قاچيب. 500 ايل دريانين اورتاسيندا ياشايير و عزراييل اونا ياخين دوشه بيلمير. لاكن آللاهين امري ايله عزراييل ايلان جيلدينه گيرير و اوزوب دريانين اورتاسينا گئدرك دده قورقودون جانيني آلير.
باشقا بير روايتده ايسه دئييليركي، دده قورقود اﺅلومدن قاچيب دنيزين اورتاسيندا ياشايير و ابدي اولاراق قوپوزونو چالير. قوپوزون اعجازكار سسيندن عزراييل دده قورقودا ياخين دوشه بيلمير. نهايت، دده قورقود او قدر قوپوز چاليركي، يورولوب الدن دوشور و ياتير. بونو گؤرن عزراييل ايلان جيلدينه گيرير و دده قورقودو ياتديغي زامان اؤلدورور.
دده قورقود صورتي ايله باغلي اولان بو افسانه ـ روايتين سوژئتي يعني اﺅلومون حاق اولماسي و اينسانين اﺅلومدن قاچماق ايسته‌مه‌سي ايدئياسي «بيل قاميس» داستانيندا ائنكيدونون اﺅلومدن قاچماق ايسته‌مه‌سي و بوندان قورتولا بيلمه‌سي سوژئتي ايله چوخ بنزه‌ردير. بيل قاميسين اﺅلومه چاره تاپا بيلمه‌مه‌سي ده دده قورقودون اﺅلومدن قاچما بيلمه‌مه‌سي ايله عيني ايدئيا دا بيرلشير. هر ايكي داستاندا ايستر دده قورقود، ايسترسه ده ائنكيدو اﺅلومدن قاچسالاردا، اوندان قورتولا بيلميرلر. هر ايكي قهرمانين جاني آللاهلارين امريله آلينير. خالق روايتلرينده دده قورقودن اﺅلمزلييني عزراييل ايلان جيلدينه گيريب اليندن آليرسا، بيل قاميسين دا اﺅلمزلينيي عئينيله ايلان اليندن آلير. اگر دده قورقود عزراييلدن گيزله‌نرك اﺅلمزليي دنيزده، سويون اورتاسيندا ياشاماقدا تاپيرسا، بيل قاميس دا گنجليك چيچه‌ييني دنيزين، سويون درينليكلريندن تاپير. هر ايكي قهرمانين اﺅلمزليك آختارماسي دنيزله، سو ايله ايلگيليدير.
«بيل قاميس» داستانيندا اولدوغو كيمي، «كيتاب دده قورقود» داستانلاريندا دا اﺅلومه قارشي غضب و عوصيانكارليق احوالي ـ روحيّه‌سي واردير. اگر بيل قاميس اﺅز دوستو ائنكيدونون اﺅلوموندن غضبله‌نيب اﺅلومه چاره آختاريرسا، «كتاب دده قورقود» داستانلاريندا دا دَلي دومرول چاي قيراغيندا كؤرپو اوستونده اﺅلن بير ايگيدين اﺅلوموندن غضبله‌نيب اﺅلوم تؤره‌دن قووّه‌ني، عزراييلي آختارير. ايستر بيل قاميس ايسترسه ده دَلي دومرول هر ايكيسي آللاهين ايسته‌يينه قارشي چيخير، تانريلارينا عاصي اولورلار. بيل قاميسين و ائنكيدونون آللاهلارين ايسته‌يينه قارشي چيخاراق اونلارين حيمايه ائتديكلري سيدر مئشه‌سيني قيرمالاري و ظاليم هوم باباني اﺅلدورمه‌لري سوژئتينده ده تانري‌نين ايسته‌يينه قارشي چيخماق و اونا عاصي اولماق ايدئياسي واردير. دَلي دومرول ده آللاهين ايسته‌يينه قارشي چيخير و الهي قووّه‌نين ايجراچيسي اولان عزراييله قيلينج چكيب اونونلا دﺅيوشور. ائنكيدو ظاليم هوم باباني اﺅلدوردويو و سيدر مئشه‌سيني قيرديغي اوچون آللاهلارين غضبينه دوچار اولورسا، دَلي دومرول ده عزراييله قيلينج چكيب دﺅيوشدويو اوچون آللاهين غضبينه دوچار اولور. هر ايكي قهرمانا اﺅلوم حؤكمونو آللاهلار وئرين لاكين فرق بوراسينداديركي، دَلي دومرول اﺅز خاتونونون صداقتينه گؤره آللاه طرفيندن عفو ائديليرسه، ائنكيدو آللاهلار طرفيندن باغيشلانيلمير.
آذربايجان فولكلوروندا تانري ـ اينسان موناسيبتلري، آللاها غضب و عوصيانكارليق موتيولري اﺅز منشأيني اسكي تورك اساطيرلريندن گؤتورور. «بيل قاميس» داستانيندا اولان تانري ـ اينسان موناسيبتي سوژئتي ده اسكي ميفولوژي قايناقلارا سؤيكه‌نير. قديم اساطيرلردن گلن تانري ـ اينان قارشي دورماسي سوژئتي «بيل قاميس» و «كيتاب ده قورقود» داستانلاريندا اﺅزونه يئر توتدوغو كيمي سونراكي دﺅورلرده آذربايجان يازيلي ادبيّاتينا دا كئچميش، اورتا عصرلرده شاعيرلريميز بو بشري مؤوضوعا موراجيعت ائتميشلر. آذربايجان شاعيري حئيرانين 1973 ـ جو ايلده اوزو كؤچورولموش «دلي نامه» مثنويسينده «بيل قاميس»دا و «دلي دومرول»ده اولان عئيني آتئيست سوژئتله قارشيلاشيريق. بو اثرده ده تانرييا آسيليك، غضب و عوصيانكارليق روحو گوجلودور.
اثرين قهرماني جوشغون طبيعتلي دَليدير. بيرگون او، برك آجير و آللاهدان يئمك ايسته‌رك اونو ايتّيهام ائدير، اينسانلاردان قورخدوغو اوچون گؤيلره چيخديغيني جسارتله اونون اوزونه دئيير. دَلي‌نين بو جسارتيندن غضبلنن آللاه فرشته‌لره امر ائديركي، گئديب دليني قولو باغلي اونون حوضورونا گتيرسينلر. لاكين دلي چوماغيني چكيب فرشته‌لري داغيدير. ساغ قالان بير فرشته گئديب اونلاري آللاها بيلديرير. آللاه جبرائيلي دلي‌نين آردينجا گؤنده‌رير. دلي يئنه ده آللاهين يانينا گئتمكدن ايمتيناع ائدير و جبرائيلا دئييركي، قوي آللاه اﺅزو منيم حوضوروما گلسين چيخيلماز وضعيتده قالان آللاه دلي‌نين يانينا گلير. دلي آللاها چوخ اعتيناسيزليق گؤسترير و سوروشوركي منه نه گتيرميسن و آللاه اونا آلما گتيردييني بيلديرير. دلي غضبلنير و آلماني آللاهدان قبول ائتمير:
دئدي: چون مني گؤرمه‌يه گليبسن،
اوتانما، گل منه نه گتيريبسن،
دئدي آللاه: سنه آلما گتيرديم،
آزين چوخ بويوزه چالما گتيرديم.
دئدي: آلما ايسه آلمانام اونو،
آلوبان قوينوما سالمانام اونو.
ايشي بئله گؤرن آللاه حيله‌يه ال آتير و دَلي‌يه آلماني قوخولاماغي تاپشيرير. دلي آللاهلا شرط كسيركي، اگر اينسانلارين گوناهيني باغيشلاسان آلماني قوخولايارام. آللاه بو شرطي قبول ائدير. دَلي آلماني قوخولايير و اﺅلور.
مؤوضوعسو قديم اساطيردن گلن بو اثرده كي دَلي صورتي تانري ـ اينسان موناسيبتلرينده اﺅز كاراكتئري اعتيباريله بيل قاميس، ائنكيدو و دَلي دومرول اوبرازلاري ايله بيرلشير. ايستر بيل قاميس و ائنكيدو، ايسترسه ده دَلي دومرول و دَلي عاصي اولدوقلاري تانرييا بويون ايمه‌ين، اونون ايسته‌يينه قارشي چيخان قورخماز، ايگيد و عوصيانكار قهرمانلاردير.
بو قهرمانلار اﺅزلري‌نين موباريزه مؤوقعلرينه گؤره عئيني بشري ايدئالدا بيرلشيرلر. چونكي اونلاري يالنيز اﺅزلري‌نين دئييل، بوتون اينسانلارين، بشريتين طالعي دوشوندورور. بيل قاميس دنيز ديبيندن تاپديغي گنجليك چيچه‌ييني اوروك يوردونا آپاريب اﺅز خالقيني جاوانلاشديرماق ايسته‌دييي كيمي، دَلي ده اينسانلارين خيلاصي اوچون آللاهلا شرط كسير، اونا اينسانلارين گوناهيني باغيشلاتديقدان سونرا آلماني قوخولاماغا راضيليق وئرير ... و بو بشري آماج يولوندا اﺅز جانيندان كئچير. دَلي دومرول ده اينسانلارا اﺅلوم گتيرن الهي قووّه‌ني آختارير، عزراييلله دﺅيوشور. لاكين بيل قاميسدان و ائنكيدودان فرقلي اولاراق دَلي دومرولده و دَلي ده آللاها و اونون گؤنده‌ردييي الهي وارليقلارا قارشي غضب و عوصيانكارليق داها گوجلودور. دَلي اﺅز موباريزليي و قهرمانليغي ايله آللاهين گؤندردييي فرشته‌لري داغيديب محو ائدير، جبرائيلي ديه‌نكله هده‌له‌يير. حتّا چيخيلماز وضعيّتده قالان آللاه اﺅزو دَلي‌نين آياغينا گلمك مجبوريّتينده قالير.
دلييه آچيخ ـ آشكار غاليب گله بيله‌ين آللاه حيله‌يه ال، آتير و ايگيد دَليني حيله يولو ايله اﺅلدورور.
لاكين دَلي گوردادا اﺅز عقيده‌سيندن دﺅنمور. چوماغيني اليندن يئره قويمور و نكير ـ منكرلري پره‌ن ـ پره‌ن ائدير.
چوخ زامان ناغيل و داستانلاريميزدا قهرمانلار نذير ـ نيازلا و خالقين دوعاسي ايله دونيايا گليرلر. «دده قورقود» داستانلاريندا «ديرسه خان اوغلو بوغاج خان» بويوندا بوغاج نذير ـ نيازلا و اوغوز ائلي‌نين دوعاسيله دونيايا گلير. بو خوصوصيّته «بيل قاميس» داستانيندادا راست گليريك. اوروك يوردونون ساكينلري تانري آرورونو كؤمه‌يه چاغيريرلاركي، آرور اﺅزونون يارتديغي ايگيد بيل قاميس كيمي اونا بنزه‌ر ايكينجي بير قهرمان داياراتسين. آرورو اوروك يوردونون دوعاسيني قبول ائدير و گيلدن ائنكيدو آدلي بير ايگيد ياراديب گؤيلردن يئره آتير:
آرورو ائشيده‌ركن اونلارين سؤزلريني،
گيلدن بير شئي يوغوروب، گؤيلردن يئره آتدي،
قووّتلي بير قهرمان ـ ائنكيدونو ياراتدي.
گؤروندويو كيمي، ائنكيدو گؤيدن گلمه خيلاصكار قهرماندير. آذربايجان و باشقا تورك خالقلاريندا اولان تانري اوغلو و يا گؤيدن دوشمه آنلامي ميفولوژي كؤكه باغليدير. بو آنلاييش اسكي تورك فولكلوروندا خيلاصكارليق آتري بوتونون اﺅزونده ياشادير.
تورك ديللي خالقلارين ميفولوژي سوژئتلرينده خيلاصكار و حيمايه‌چي ميفيك اوبراز اولان بوْز قورد و يا گؤي توكلو ائركك بؤري‌نين گؤي ايشيق و يا شوعاع قيافه‌سينده گؤيدن يئره ائنمه‌سي سوژئتي ده بو فيكري تصديق ائدير. آذربايجان خالق ناغيللاريندان اولان «تاپديغين ناغيليندا» د اتاپديق گونشله قارا دئوين ازدواجيندان يارانير و شوعاع واسيطه‌سيله گؤيلردن يئره دوشور. بوتون بونلار گؤستريركي، ايستر گؤيدن گلن قهرمان ائنكيدو، ايستر گؤي توكلو قوردو يابؤري، ايسترسه ده فولكلوروموزدا اولان تاپدي