|
(بوگونه کيمي بولونان ان اسکي آذربايجان ديلينده آتاسوزلري کيتابي)
يازار:علي.ب.تورک
E-mail:turkbaris2003@yahoo.com
آتالارسوزلري تورک خالقنين ان اونملي کولتور وارليقلاريندان بيريسي سايلير ؛تورک توپلومونون عادتلرين؛گلنکلرين،اوزون حيات تجربه لريندن و اينسانلارلا اوزلشميش گوروشلرنين بيريانسيماسي دير.بير آتاسوزوندن يولاچيخاراق بير اينسانين و بير توپلومون گئچميشينه بير چوخ کيتابدان چوخ بيلگي الده ايلمک اولار.بوسوزلر اوزون بير سوره اينسان ايليشکيلري و حياتلارنين زنگين تجربه لريندن اورتايا چيحميشلار.آتاسوزلري خلق حيکمتلري و خلق بيلگيسي ديرلر.ديلدن چيخيلديگي زمان بير ميلتين نجور و دوشوندوکلريني گوسترگسي سايلير.
آتالارسوزلري تورک خالقنين آيريلماز بير گرجکي اولاراق تورکلرين وار اولدوقي دونملردن بري تورک اولوسيله برابر ياشاييب ؛قول-بوداق آتاراق ؛گولي- چيچکلي بيرتايسيز ادب خزينه سي و سوز کولتورونه دونوشموش.تورکلرين واراولان زمانلاردان بري تورک خالقي ؛آتالارنين ديرلي تجربه لريني اوزلرينه اويوت آلاماق هربيرزماندا اونلاردان فايدالانميشلار.آتاسوزلرنين اونمليليقي بوردان بللي اولور کي بوتون تورک يازيلارندان بيرنئچه آتاسوزي گوزه ديه ر .
آتاسوزلرينين قلمه آلما تاريخي تورکلرين ان اسکي يازيلاري چاغلارا قايدير."اورخون داش يازيتلاري"تورک آتاسوزلرين بزک تاپاراق ادبي يازي گوزليکي داهادا آرتميشدير.خاطيرلارتماق گرکير کي آتاسوزلري اسکي تورک ديلينده "ساو" دئيلردي."ساو" آنلامي آتالاردان قالان سوزلر؛ پيغام و حيکمتلي سوز دورکي آنلاتماسي اوزو بير باشقا يازي گرکديرير.ساو سوزو وآنلامي "ديوان لغات تورک" يازيلان زمانلاريناجان گئنه آتالارسوزو يئرينه ايشنميش."ديوان لغات تورک"ماحمود کاشغارلي کيتابي اوزلوگونده بير آتاسوزلر کيتابي سايليردي."ديوان لغات تورک" کيتابيندا توپلام اولاراق 315عددآتاسوزو يا "ساو"واردير.بوکيتابين يازيلديگي زمانلارباشقا تورک کيتابلاريندا دا بيرچوخ "ساو"يا "آتاسوزو"يازيلماقدااولاراق "قوتادغوبيليک" کيتابيندادا چوخلو ساو يئرآلميش دير."دده قورقوت کيتابي "دا بوآرادا چوخلي آتاسوزايله دولودور کي اوزلوگونده اسکي بير قايناق سايلير."اوغوز نامه"لرده ده چوخلي آتاسوزلرينه راست گلمک اولار.باشقا تورک ديلينده يازيلميش چوخلي اثرلرده ده اورنک اولاراق "عتبه الحکايه "کيمي کيتابلاردا و داستانلاردادا آتاسوزلري و ساولار واراولموش.
آدآپاردگميز کيتابلارو يازيلار اگرچه تورک خالقنين شاه اثرلري سايليرلار امما هئچ بير اوزلوگونده بير آتالارسوزلري يالقيز کيتاب سايلماماقداديرلار.بوکيتابلارين يازليش دورانلارنيدان سونرا ساو سوزو يئرين "آتاسوزلري"يا"آتالار سوزو" "مثل" "دوربي- مثل" (دوربي-مثال) "ضرب المثل" وئره رک آتالارسوزلرنين دئمک اينکيشافي دورانلارينا آدديم آتيلدي.
تورک خالقيلارين آغ ساققالاري و باشچي اوزانلاري طرفينده ده بوتون "بوي"لار و "آشيق داستانلاري" و "اوستادنامه" لري ايچريسينده ده آتالارسوزو اوزل بير يئري اولموش دور کي ان اسکي دوورانلاردان بري گونوموزه گليب چاتان آتاسوزلري قايناقلاري سايليرلار.
ان اسکي تاپيلميش آتالارسوزو سايلان اوزل کيتاب " تسهيل"آدلي بير طبي کيتابين سونوا يازيلميش بير ريساله دير کي 698 آتاسوزو ايتحاف ائدرک1240ميلادي885-نجي هجري ايللرده قلمه آلنميش دير.بو کيتاب "آتالارسوزو"آديله 1934 نجي ايلده تورکيه ديل گورومو(tdk) طرفيندن وليد بوداق چاليشمالاري سايه سينده يئنيدن باسيلميش.
آذربايجان تاريخينده آتالارسوزلري توپلانماسي و مدون بير شکيل تاپماسي صفوي دوورانلارينا قاييدير.فارس ديلينين ايلک و اوگونه کيمي بيرينجي سايلان "جامع التمثيل" "محمد حبله رودي" نون يازديگي کيتابدا بونا آيدينجا ايشاره اولوب ؛ تورکلرين نه قدر آتالارسوزلرينه قيمت وئرديکلريني چوخلي تعريف و تمجيدله آلقيشلاميش دير.بو کيتابين يازديقينا گوره "شاه عباس صفوي "(1571-1629)نين امريله آتاسوزلري کيتابلاري بير آرايا گتيرلميش .
آدي کئچن کيتابين دئديگي کيمي اوگونه کيمي هئچ بير فارس ديللي آتاسوزلريني بيرآرايا گتيريلمه ميش ؛تکجه عرب ديلينده آتاسوزلري کيتابلار فارسلار طرفيندن قلمه آلنديگيني ايشاره ائديليب.
قاباقجادا ايشاره ائلديگيميز کيمي آتاسوزلري بير آغيزادبياتي کيمي اولدوقوندان باشقا آغيزادبيات قولاري کيمي آزاراق يازيا گتيريلميش ؛هرحالده ان اسکي يازي قايناقلاريندان ؛ادبي ساحه لري سايلان شعرلرو ديوان کيتابلاريندا بئله بوديرلي سوزلردن ايز واردير.يازيلي و شعر ادبيات ساحه لرينده "پندنامه لر"وآشيقلارين "استادنامه لري"بوسوزلرله دولودور.بوآرادا دئمک اولار آذربايجان خالقي تورک اولوسلار ايلک آتاسوزلري توپلايان خالق سايليرلار کي توپلاماق چاغي صفوي دورانلاريندان باشلاميشلار.خاطيزلاتماق لازيم دير کي تورکيه و آنادولو تورکلري ايچريسينده بئله آتالارسوزلري توپلاماق 300ايل بوندان قاباقا قايدير .آنادولو اولکسينده "شناسي" آدليبير کيشي"دورب-المثال عثماني"آديلي عثمانلي آتاسوزلري ايلک توپلايان اولموش دور.اوندان سونرالار آنادولودا بوتورکيتابلاري بولجاراست گلمک اولار.
اگرچه بوگونه کيمي "محمد حبله رودو"نون آدآپارديگي شاه عباس امريلن توپلانان کيتابدان بير ايز تاپيلماييب گئنه ده آذربايجان تورکلري بوايشين اونجولري اولدوقلاري آيدين دير.اليميزه گليب چاتميش و بيليم عالمينده تانينميش ان اسکي آذربايجان آتاسوزلري کيتابي "امثالي – تورکانه"کيتابي دير کي اوزلوگونده بير آبيده سايلير.
بو کيتاب" عباس اوغلو مراغي"طرفيندن "آغامحمد شاه قاجارين "آتاسي مازندران حاکيمي "حسين قلي خان"حاکميت ايللرينده (1770-1779)اونون تشبوسيله يازلميش دير.اوزدورانينين ادب سئور و ادب پرور حاکيمي"حسين قلي خان" طرفيندن چوخ قيمتلنديليلرک خالق آراسيندا گئنيش بير يئرآلميش اولوب يايقين بير کيتابا دوتوشموشدور.
"عباس اوغلو مراغي" آذربايجانين چوخلي يئرلريندن اوزل اولان و چئشيدلي اجتماعي طبقه لره عاييت آغيزلاريندان آتاسوزلريني بوکيتابيندا بيرآرايا گتيرميش اولوب يغجام شکيلده اوزمانين دوشونجه لريني و عنعنه لريني عکس ائدميشدير.
"امثالي- تورکانه"ده کي آتاسوزلرينين آذربايجان خالقينا منسوبيتي و اونلارين کوچورو اولماديقيني و اورژينال اولماسي بيرچوخ ديل اوسلوب اوزليکليندن بللي دير.اثرده ديلميزين بوتون اينجه ليکلريندن ؛ظرافتليليگيندن و موسيقي توتوموندان ؛هجائي وزنيلريندنده بللي اولورکي بوسوزلرين آذربايجان آغيزلاريندان توپلانميشدير."امثالي- تورکانه"نين اونمليليقي؛ اسکي "اوغوزنامه"کيتابلاري اولان يازيلاردان بولجا سوزي اوزونده آلاراق کئچميشدن او گون کي و حتي بوگونلره بئله بير آراجي و باغ اولوشدوران قديمي سوزخزينه لرينيدن اوزنده بارينديرميش اولماقي دير.
ان آدليم اوغوز داستانلاريندان سايلان "کيتاب دده قورقود"دا کي بوتون آتاسوزلرني عيني شکيلده "امثالي – تورکانه "کيتابندادا گورمک مومکوندور.بودا اودونملرده بئله "دده قوروقود"کيتابينين تانديقيني و شوهرتيني گوسترگسي سايلير.
کيتابين بير ال يازما نوسخه سي باکي شهرينده الده ائديلميش دير.بو ال يازما نوسخه 31واراقليق توپلامدا 25 صحيفه ده بللي اولمايان بير خطاط طرفيندن کوچورولرک 5/25x5/15کاغاذ اوستونده گوزل نستعليق خطيله يازيلميش دير.هر بير آتاسوزواوچ نقطه ايله آيريلب سوزلر قارا مرکب له يازلميش دير.کيتابين کاغاذينين جينسيندن بئله معلوم اولوب کي 18اينجي ميلادي ايللرين سون زمانلارينا عاييت دير و بودا کيتابين ان اصلي نسخه يه ان ياخين استنساخ اولودوقونو گورسدير.چوخ تاسفلي بودور کي کيتابين سون قيسملاري يعني "ک"حرفيندن سونراکي بولوملراولماديقيندان کيتابين هانسي زمان يازيلديقي مغلوم اولماييب.
بوال يازمانين حاسيه لرينده ده باشقا خطلرلن ده بيرچوخ آتاسوزو وايظاح دا گوزه دير کي کيتابين باشقالار طرفيندن ده آتاسوزلري آرتيرديقيني گورسدير."امثالي-تورکانه" کيتابيندااليميزه گليب چاتميش 1149آتاسوزو واردير.هربير صحيفه ده 20-25 آتاسوزو يازلميش و "ک"حرفيندن سونراکي قيسمتلر اينديليکده ايتگين قالميش.کيتابين باش سوزو و ايلک وايکينجي صحيفه لري فارسي ديلينده اولوب ايکينجي صحيفه نين سونلاريندان آتاسوزلري يازلميش دير.
بوکيتاب 1996-ينجي ايلده باکي شهرينده رسول اوغلو بويوكون تشبثي ايله باسليب آذربايجان لاتين حرفلرينلن گون ايشيقينا چيخميشدير.دئمک لازيم دير کي اوندان قاباقکي ايللرده بوکيتاب کيريل حرفيلريلن ايلک دفعه باسيلميش اولوب امما سون باسقيدا کيتابين ال يازماسيندا کپي له بيرليکده همده لاتين حرفلريلن وئريلمسي داهادا اوخويوجي کيتله سي توپلاميش اولموشدور.نيه کي اسکي تورک عرب يازيسيله تانيش اولان شيمالي آذربايجان تدقيقاتچيلارو همده جنوبي آذربايجان عرب حرفلريلن يازديقلارنيدان دولايي کيتابين يانليشليقلاري و دوزگون دئييشلري ويانليشليقلاري اورتايا چيخمادا ييي اولموش.يازنين سونوندا بونودا دئمک اونملي دير کي بوکيتابين سونراکي آتاسوزلري توپلايانلارطرفيندن ده بير قايناق کيتابي اولاراق فايدالانماسي گئنه ده بوکيتابين اونميني گورسدير." علياصغرمجتهدي"ين همتي و اوراشلاري سايه سينده توپلانميش "امثال حكم در زبان محلي آذربايجان"آدلي کيتابندا دا "مراغي"آديلن بير چوخ آتاسوزو گوزه دير.بوکيتاب 1332ايلينده يازلميش ديرو آذربايجان ديلينده ديرلي آتاسوزلري کيتابلارينين انجولريندن سايلير. بو یازینین اوخونماق سایی: 951
|
