|
تاريخين درينليکلريندن بو گون گليب چاتان اينانجلار ايچينده "نظر" و "نظرليک"بوتون خلقلر آراسيندا گورونه ن بير گرچک اولوب اسکي دونملردن بربوتون اولقارليقلارايچينده گورونمکده دير.بير چوخ خطردن و بيلمديگي و باشا دوشمديگي اولايلاردان و ايشلردن و بير خسته ليقدن قورنماق آماجيله ياراديلان و اونله يجي ايشلر اينسانلاري اسکي دن بري بيرچوخ يونتمه و چئشيتلي قورويجولار يارادماسينا سبب اولموشدور؛بونلارابير ندن بيلمين اينسانلار بعضي گوزلروباخيشلاا دان اورتايا چيحديقينا اينانميشلار کي بودا "نظرلمک"اينانجين يارادميش ؛بوتون خلقيلرين نظره قارشي باخيشلاري سبب اولبدور کي نظرله ايلگيلي اينانجلار عين شکيلده بوتون توپلوملاردا بير اولسون.
تورک خلقلرينين ايچينده ده اينسانلارين و حيوانلارين باخيشلاري و گورونملري هر نجور اولسادا ضررلي وظفرتوخوندوران سايلميش ؛بو باخيش هم پيس و کم گوزله و هم ياخشي و تعريف گوزيله ده اولسا گئنه ضررلي سايلير.
تورک توپلوملارنين آراسيندا بير چوخ نظره قارشي و نظردن قورويان شئي لر دوزلتميش کي بونلار هم کيشيني اوزونه گوره و هم ده کيشينين مالي و وارليقينا گوره دوزلتيلميش ديرلر.اورنک اولاراک :گوز نظرلردن *؛ يئدي دليکلي مينجيقلاردان؛ پنج آلابي**؛ دليک داش***؛ مکه سوپورگه سي؛ ساريساق؛ بير چوخ حيوان پنجسي يادا ديشي(قورد،اسلان،قارتال،آيي،) خورما چردگي، ساري موميار، چورک اوتي، قوربان گوزي؛ حيوان بوينوزي؛ آت کله سي،آت نالي؛ قرنقيل قوروسي، اوزرليک،بير چوخ موسقالارکيمي ،دوز چاتلاتماق،کيمي شئي لردن آد وئرمک اولار.
بو نظرليکلرين هرسي اوزونه گوره بير اوزليک و نيتليگي داشيماقدادير.بو آرادا اوزرليک بيتگيسي اوزل سايلير و ايشلنديگي چوخ يايقين اولدوگي اوچون اوزونه گوره آيري بير يئر توتماقدادير.معين بيتگيلردن و توخوملاردان بير آرايا گلن اوزرليک اونا بير مقدس و قوتسال و شفا وئرن و ان اونمليسي يانديريلديگي زمان "نظرلنمدن"قوريان و "بد نظري"ساخلايان بيتگي اولدوگونا گوره اوزل بير فولکلور ساحسي واردير.
اسکي زمانلاردان بري بو بيتگينين شفا وئرن و درمانلاردا چوخ فايدالي گورونن اوزرليک خلق آراسيندا يايگين بير شکيلده ايشلديلميش .حتي بوگون مدرن طب ده بئله بو بيتگيدن بير چوخ داوا دوزديلمکده دير.اوزرليگين توستوسي "سئنير و عصاب" فايدالاي اولدوقوندان و ميکروب لاري اولدوردوگونه گوره قديم حکيمليکلرده و عصبي خسته ليکلرده ايشلنرميش .گونوموزده بئله خلق حکيملري سايلان "بتچلر"****بو بيتگيدن قورخولوق و عصبي خسته ليره درمانيندا ايشلديرلر.
فولکلور باخيمندا اوزليک خلق آراسيندا چوخ گوزل بير ياراديجيليق بولومي اولموشدور؛ بو بيتگنين نجور ايشلتديکلري ندن توتوب اوني نجور ساخلاديقلارينا و اوزرليک گوره اينانجلاري گئنيش بير ساحدير کي تدقيق اوچون ديرلي سايلير.
تورک ديللري ايچينده بير چوخ دئيشلره اوزرليگين آديني گورمک اولار؛آذربايجاندا üzərnik,üzərlik تورکيه دهyüzerlikوnazar otu قازاقلا رآراسنداadiraspan دوغي تورکستانtüyejaperak قرقيزلارisirik کريم و تاتارستان تورکلرنين ديليندهözərlik اويغورلار دااوزبکلرده yuzarlık دئيش شکلينده دئيلير.
اوزرليک ايکي جور ايشلنمکده دير بيرينجيسي قورويوجي شکلي کي اوزرليک توخوملارني ايپه ساپا دوزوب ائولرده و ايش يئرلرينده بير سوس کيمي ديوارلاردان آسلارلار،يادا اوزرليک توخوملارين بير کيچيک باغليدا اوشاقلارين پالتارلارينا باشقا مينجيق و گوز نظرلرله دولالار.
ايکينجي ايشلمي اوزرليکي درمان و خسته ليکلره و نظره قارشي اودا يانديرليب توستوسوندن فايدالانماقدير.اوددا يانديرلان زمان بير چوخ سايالاردا نظرين آرادان اپارماقينا و اوزرليگين ائتگيسين چوخالتماق آماجيله اوخونان سوزلربو ايشلرين بير آيريلماز بولوملريندن سايلير کي بير چوخ واريانتلار و ديشيک سوزلرله اوخونماقدادير.آشاغيدا بوسايالاردا ن بير چوخونا ايشاره اولور،
Üzərliksən ,havasan
Hər bir dərdə dəvasan
Başı börklü üzərlik
Dibi köklü üzərlık
Çıxdım dağa
Səslədim baba ağa!
Dedi: nə var benava?
Dedim:bu dərdıə dəva!
Dedi:get üzərlik sal ocağa,
Bir,iki,üç,dort,beç,altı,yeddi
Gada-bala bu evdən getdi
Atlasin,patlasın
Yaman gözlər patlasın
بير باشقا واريانت:
Üzərlik sən ,havasan
Yeddi dərdə dəvasan
Dərd gapıdan girəndə
Sən bacadan govarsan
Üzərlik danə- danə
Yooladım gəbristanə
Dost ola düşmən ola
Gözü oda yanə
Getdim mina dağı*na
Dedim:ya Ail
Dedim:bir çarə
Dedi:nə çarə!
Dedi:yeddi danə üzərlik
Bir,....,yeddi
Gada –bala** bizdən getdi
(*منا داغي= مکه ده اولان داغ**قادا-بالا= قضا بلا)
اوزرليک اود توتوب يانان زمان و توستولين وقت بوسوزلري دئيلر:
Cürcürülər yarpagi
Astanalar topragi
Hər kim bizə göz vurub
Gözünə bibər yarpagi
Dovşan doğana nələt
Novdan gopardana nələt
Şənbə doğan,həftə iki
Həftə üçü,çərşənbə
Cümə doğana lənət
Yet altında
Yer üstündə
Aya baxanın gözü
Günə baxanın gözü
Kül cəhanın gözü
Sağ gonşi,sol gonşi
Gabag gonşi ,dal gonşi
Saldim oda yansın
بو سايايدا اوزرليک دانه لرين اوزرليک قابينا توکوب اود اوستونه قويولان دا دئيلر:
Üzərlik sən həvasan
Yeddi dərdə dəvasan
Üzərlıgi kim əkdi?
Ali- cənab əmir
Üzərligi kim bicdi?
Fatimə -xanım fatimə dəydi
يا بير ايري واريانتدا دئيلر:
Üzərligi kim əkdi?
Peyğəmbər
Cənab Ali biçdi
Xanım Fatimə saldi
Həsən ,Hüseynə saldi
شيمالي آذربايجان دا بيرباشقا واريانت بئله دي:
Üzərliksən havasan
Hər bir yerdə sən olsan
Gada –bəla govarsan
Üzərlik danə -danə
Tökülsün harə canə
Gohum ola,yad ola
Gözü bu odda yana
Altındaydi üzərlik
Tütün ağdır üzərlik
Müşkil işim döşəndə
Hudi-hudi üzərlik
شيمالي آذربايجان دا آيري واريانت کي اوندا اوزرليک اودا سالنديقي زمان "دوز"نان بيرليکده نظرگلنين باشنين اطرافيندا دولانديرديکدان سونرا اوخونار يئله دي:
Üzərlik dana-dana
Ocagtan götür sana
Nəzəri bəd olanın
Gözləri odda yana
Üzərriyim çatdasın
Yaman gözlər partdasın
Gadam-balam tökülsün
Azar üstümdən addasın
Gohum olsun, yad olsun
Gözü dəyənin gözü çıxsın!
" تبريز" واريانتيندا دا بئله بير سايا اوخونار:
Üzərlik sən həvasan
Min bir dərdə dəvasan
Hansı evdə sən olsan
Gada –bala sovasan
Dərd gapudan girəndə
Sən bacadan govasan
Başı börklü üzərlik
Dibi kökli üzərlik
Səni saldım oda
Görüm hökmün üzərlik
Çərşənbə olanıng gözü
Cümə axşami olanın gözü
Şənbə olanın gözü
Şənbə sabahi,həftə üçü
Çərşənbə axşami olanın gözü
Ağ göz,gara göz,ala göz
Gotur göz,göygöz,abi göz
Gohum ola,yad ola
Gözləri bu odda yana
Ay at gapan üzərlik
Eşşək gapan üzərlik
Cəmıi gizli dərdlərə
Dərman olan üzərlik
Aya baxanın gözü
Çümlə cəhanın (açanın)gözü
Çıxdım savalan dağına
Çağırdım :ya Mohhəməd ya Ail
Dedi:nə var beçara?
Dedim: bu dərdə çarə
Dedi:başi börklü üzərlik
Süleyman hökümlü üzərlik
Sənin dərdinə çarə
بيرباشقا واريانت بئله دير:
Üzərliyim çaddasın
Yaman gözlər patdasın
Ağzın bəlam tökülsün
Dərd üsdündən atlasın
Üzərlik danə- danə
Tökülsün hərza canə
Gohum ola yad ola
Sözü bu adda yana
Üzərlik kök üzərlik
Başımda börk üzərlik
Bizə yaman baxarın
Gözləri tök üzərlik
Atın taydı üzərlik
Donun ağdı üzərlik
Müşkül işə tüşmüşəm
Hovdu-hovdu üzərlik
ترکيه ده اوزرليک يانديريلاندا دا بو ساياني اوخورلار:
Üzərliksin havasın
Hər dərtlərə dəvasın
Ak göz, kara göz,
Mavi göz, əla göz
Hangisi nazar etmişsə
Onların nazarını boz
ويا:
ələm tərə fiş
kəm öğzlərə şiş
قيسدا سايالاردا و بير نئچه بندلي اوخونان سايالاردا واردير کي اورنک اولاراک بونلاري دئمک اولار:
Azara ...bozara...kəm gözlər... bozara
-----------
gelsin üzərlik
getsin nazarlik
üzərlik min bir ərlik
----------
"نظر"کوکوندن خلق اينانشلارينا دايانديقينا گوره اوزي بير "سيناما" آلاني سايلير کي اوزو اوچون اينانجي و عنعنه ني داشير کي اونلاردا ن بير سيراسي بئله دي:
• اوزرليک توخوملاري گرکمز داغلسين ،داغيلسا داعوا دوشر.
• اوزرليک شهيد قاني توکوله ن يئرده بيتر!
• اوزرليک يانديراندان سونرا گره ک کولوني آستانا قاپي سيندان ائشيگه توکولسون.
• اوزرليين توستوسو خسته لييه فايدالي دير.
• يئددي قاپي نين ،يئدي بوروغون ،يئدي مسجيدين چور-چوپون اوزرليکله بير آرادا يانديريلسا هر جور خسته لسق درمان اولار.
• اوزرليم يئدميش درده دوادير.
• اوزرليک سالماميشدان قاباق بير اوووج گوتوروب تصديق کيمي باشا دولانديريب،اوستونه اوفله ييب ،اوداسالارلار،بعضن باشا دولانديريب ايکي چيينه و يا کورکين اورتاسينا ووروب سونرا اودا سالارلار.
• اوزرليگين قاراسين خال کيمي بويونا سورته رلر.
• آخير چرشنبه گوني گرک آينا ،داراق ،سوپورگه ،اوزرليک آليب ،اوزرليگي آود چزشنبه سينده اوددان آتيل-باتيل دا ساليب يانديرالار.
• بويوک آدامين قورخولوقون گوتورمک اوچون اوکيشينين آلت پالتاريندان ،بير ده باش توکوندن کسيب ،"دوز"و "زر"له اوزرليک له بيرليکده بير گئجه قورخان آدامين ياسديقنين آلتينا قويوب صاباحسي گون اوزرليک له بير ليکده اودا ياندرالار.
• لاپ آزي يئدي دانا اوزرليک،اوچ دانا "چورک اوتي"؛اوچ دانا "ککليک اوتي"و اوچ دانا "دوز"پارچاسيله بيرده "موميار"لابير ليکده اودا يانديرسالار بير چوخ عصبي خسته ليقه درمان ائدر.
• اوزرليگين اودا يانان زمان اودون سوندورلزلر ؛بئله اينانارلار کي يانان اود همان گوزدور کي "نظر ووروب".
• اوزرليک،قوري قرنقيل گولي،چورگ اوتي،دوزي قارشديريب اودا يانديرالار.
-----------------------------------------------------------------
ايضاحلار:
*گوز نظر:آبي رنکينده و گوز شکلينده اولان کيچيک جام شيشه دن دوزر.
**پنج الابي:پنج تن آل عبا،بير نازيک فلزيدن اولان وارق اوستونده يازلميش پنج تن آل عبا کي محمد،علي،فاطمه،حسن،حسين آدلاري اولان .
***دليک داش:هر هانسي داش کي اورتاسي اوز-اوزن دن دليک اولموش اولا.
**** بتچي:بندچي ؛ خلق حکيملري سايلان قره چيلر ديلر کي ايندي ده تبريز شهرينده ايکي قالا و قره چيلر محله سينده دوا و درمانا باخارلار.اونلارين ايشي دعا يازيب بير آز جيزما قارايلا بيرليکده اوزرليک له بير ليکده اوشاقلارين و بويوکلرين قورخولوقلارين قوتوروب بير چوخ عصبي خسته ليق درمان ائدرلر.اونلار بدنده اولان دامارلاري توتوب اوغراق بير چوخ ندني بيلينمين خسته ليق چاره قيلارلار.!!
----------------------------------------------------------------
سيزلرينده يوردلاريندا و ائلي نيزين آراسيندا اوزرليکله ايلگيلي سايالار وارسا يازيب يولامانيزي ريجا ء ائدريز.اونجدن مينت دارليقميزي بيلدرمليک.
E-mail:turkbaris2003@yahoo.com
بو یازینین اوخونماق سایی: 756
|
