|
تورک اينسانينين بوتون ياشام آلانينا ايز سالان اينانجلاري و ايچدن دوغايا و دوغاليقا ساري اولدوقي اوچون بير چوخ فولکلور ساحه سي يارلتميش کي بو آرادا،دوغال آفتلرله چاليب اونلاري آرادان آپارماق اوچون ياراديلان اينانجلار بو ساحده يئر آلميش.
بير چوخ اينسان کيمي تورکلرينده ياشاملاري اکينجگ و اکينچيليکدن اولدوقوندان اوتوري ياغيشا و ياغمورا چوخ باغلي اولدوقلارينا گوره بو ساحده گئنيش بير فولکلور آلاني يارداميشلار؛يازين اورتا و سونلارينا ياخينلاشديقجا و اکينجکلرين سواحتياجي چوخلاليب و بيرچوخ يئرده سوسوزلوقدان يانيب؛قورولان چاغلار اينسانلار ناچارقالاراق بير سيرا عرف و عادت وباطيل اينانيشلارا ال آتماقدان سونرا بير چاره سي قالمايان زمان بو ايشلرله احتياجلاريني يئنمک ايسميشلر.
تورکلرين يارادجيليقلاري بير چوخ ساحده اونجي اولدوقلاري کيمي ياغيش ياغديرما و ياغمور ايستمک ايشلريده دئمک چوخ اسکي بير تاريخه دايانماقدادير ائله کي دئمک اولار تورکلر بو آلاندادا باشقا اولسلار آراسيندا اوزمان سايلماقديميشلروبير چوخ ميلت ياغيش ياغديرماق اوچون تورکلردن يارديم آلارميشلار.چوخ اسکي دوملره دايانان "يادا"و"جيدا داشي"دبي بو قانيتلاردان بيريسي سايلير.
بو اينانيشلار باطيل اولان؛حققلي اولمايان اينانجلار شکلينده،و عرف وعادت اولسالاردا بير قيسمي دوغري و گرچک و ديني امرو حکملرينده يئري گورنمکده دير.قوراقليق ايللري و ياغيش ياغمايان ايللر گورولن ايشلري بير چوخ تورک و باشقا تورکلرله ياخين اولان ميلتلرده گورونن ايشلر ،آزاجيق فرقلي اولموش اوليالاردا هاميسينين آماجي بيرسايلير.بو اينانجلارين بنزرليکلري و اوخشايشلاري بوني گوسترير کي ياپيلان ايشلر هاميسي بيربنزر قايناقدان آلنميشدير.
يادا داش دبي
يادا داشي افسانه لره گوره تورکلرين الينده اولان قوتسال بير داشميش کي تانري طرفيندن تورکلره ياغيش؛قار؛بوران ياغديرماق و فيرتينا و يئل استيرمک اوچون هديه اولنموشدور.بو داش افسانه لره گوره تورکلرين اولو بابالاري "يافيث"نوح اولادينا وئريلميشدير کي سونرالار اودا تورکلر ه آرماغان ائدميش.يده داشي تورکلرآراسيندا بير ميتولوژيک بير موتيو سايلير کي سونرالار بو ميت تورکلر و باشقا اولوسلار آراسيندا بير اينانجادونوشموشدور.بو گلنک حتي ايسلام دونملرينه قدر سورمکديدي و بيرچوخ تاريخي قايناقدا دا يادا داشيله ايلگيلي اولايلار گورنور.
تورکلرين بيرچوخ قومي ائگمنليک و مدنيتلرينين آلتينا آلديقلاري تاريخ بويي سورمکده اولدوقي اوچون تورکلرين الينده بولونان بو يادا داشلارينا باغلاديقي دا دئيلمکده دير.بو داشلارتورکلرين ديني و دين آداملارينين الينده اولوب ايستديکلري زمان ياغيش يادا قار ياغديرا بيلرميشلر.
يادا داشنين دا داستانلاردا آماجينا باخيلديقيندا ايلگينج گورنن بودور کي بوداش تورکلرين قوراق بير اولکده ياشاديقلاري اوچون بو اوزليک اونلارا وئريلميش.داستانلاردا بئله گليب کي تورکلرين اولو بابالاري "يافيث نوح اوغلي"اونداا کي آتاسي اوني تورکستان اولکسينه گوندردي يافيث آتاسينا بئله دئدي کي:"من بو قوراق اولکده نه ايش گوره بيلم؟"نوح پيغمبر ده اوستونده "ايسم اعظم"اولان يادا داشيني وئررک تانرينين ياغيش ياغديرماق اوچون وئرديگيني سويلدي.روايتلره گوره يادا داشلاري سونرالار "اوغوز تورکلرينه "کئچميش و اونلارلا باشقا تورکلرين آراسيندا بوداشا صاحيب اولماق اوچون مجاديله باشلاميش.تورک بويلاريندا يادا داشيله ياغيش ايستگينده بلونان بير چوخاولوسدا تاريخلرينده بو داشلاردا ن آدآپارميشلارکي بو نلارين آراسيندان چين؛ايران ؛ايسلامي قايناقلاردا و مسيحي يازيلاريندا ايزيني گورمک اولار .
دئمک اولار بوتون اولوسلارين ياغيش ياغديرماق اينانجلاري تورکلرله بير تورلي باغليليقي واردير.يادا داشي تورکلر آراسيندا "يادا"(yada)؛جيدا"(cıda)؛"ياد"(yad)"يات"(yat)آدا(ada)ساتا(sata)ساي(say)ياتا (yata)ژاي تاش(jay taş) داشي ايله آدلانير.
ماحمود کاشغارلي ديوان الغات تورک کيتابيندا دا يادا داشلاريندا گئنيش بير شکيلده سوز آچيب اونلاري اوز گوزيله گوردوگوني آچيخلاميش ،اونون دئديگينه گوره بير بويوک يانغيني تورکلر يازين اورتاسيندا قارياغديراراق سوندوردوگوني گوروب "يت"و ياتاچيليقدان"بحث ائدميش. بويوک تورک شاعيري علي شير نوايي بير شعرينده ده يادا داشيني تعريف ائديب:
"يادا تاشقا کان تئيقئج ياغين ياغکانداک،ائي ساقي!
ياغار ياغمورداک عشقين چون بولور سراب آلوده"
تورکلرين ايسلام گيريشلريندن سونرا دا تورکلرين ياغيش ياغديرماق ايتسکلري بير ايسلامي اوز توتاراق ايسلامي و تورکلرين قاتقيلارييله بير تورک گلنگينه دونوشموشدور.بو گلنکرين بير چوخي بوگونجان سورمکده اولوب ايندي ده بو عنعنه نين ايزلريني تورکلر ايچينده گورمک مومکوندور.
آذربايجان خالقنين آرالاريندا بو داشلاردان ياديگار حلده سايالار و نغمه لر گورمک اولار،اورنک:
Ada ,ada ,ada, hey
Yada, yada, yada, hey
Adam adami tutdi
Yadam yadami tutdi
Yadam gür hüya düşdi
Yadam gür suya düşdi
Yadam gara daş oldi
Yadam yaman yaş oldi
Ada,ada,ada,hey
Yada,yada,yada,hey
Yadam yadami tutdi
Yadam geldi daş oldi
Adam geldi yaş oldi
باشقا بير اورنک:
Yadam yadama geldi
Yadam adama geldi
Yadam geldisel oldi
Yadam geldi yel oldi
Yadam her yere başdi
Yadam daqlari aşdi
Yadam rehmeti dandi
Yadam derdimi andi
Yadam yaqını ezdi
Yadam nabatda geldi
Yadam aq atda geldi
Hey verdi huyuma yadam
Hay verdi huyuma yadam
Ada,ada,ada,gel
Yada,yada,yada,gel
Yadam geldi baş oldi
Üst-başım yaş oldi
Ada,ada,ada hey
Yada,yada,yada,hey
گوروندگي کيمي آذربايجاندا يادا داشنين ايزي ايلين سون اينين ايلک چرشنبه سينده يعني سو چرشنبه سينده اوخونان سايادا آيدينجا گورنور.بو سايا تکجه سوچرشنبه سينده و گلن ايلين سو و ياغيش بول اولماسي اوچون اوخونار.
چومچه گلين دبينده ده چومچه گليني داشيانين يانينداکي اوشاقلاريندا اللرينده ايکي قاشي بير –بيرينه ووروب سايااوخوماقيدا بودبين گئنه ياديگارلاريندان سايلير.
بيلينن گرچکلرين بيريسيده اسکي تورکلرآراسيندا داغين وداغلارين قودساليقلاريدي.اونا گوره کي داغ باشلاري تانريا ان ياخين يئرلر سايليردي.تورکلرين ايسلامي قبول ائتديکلريندن سونرا ايسلامين اغيش ياغديرما اوچون دعا بو تورک گلنگيله بيرلشيب مسلمان تورکلر ياغيش دعاسي اوچون داغ باشلارينا اوز گتيرميشلر و دعالاريني بو اوجا يئرلرده يئرينه گتيرلربو اينانجيلان کي يوکسک يئرلرده دعالار تئز قبول اولونلار.بو آرادا بير اونملي ايش کي دعاائديلن زمان گورنر سو گويولارينا کيچيک داشلار سالماقدير.گوروندوگي کيمي نئجه اسکي تورکلر ياداداشلارين سويا سالارميشلار اينديده بير چوخ تورک توپلومي يادا داشلارايزيني سو گويولارينا کيچيک داشلار سالماقلار سوردورولر.
تورکيه ده ايستسقاء يادا ياغمور دوعاسيندا بعضاً 70000مين نارين داش گوترولوب بير دره يه يادا قوري جايين آخان سويونا توکرلر.بو آماجلا کي ياغيش ياغيب يو داشلاري يوغوب آپارسين کي گئنه داشلارياغيشين تورکلرآراسيندا اولان ايلگييي گورسدير.باشقا بير تورنده ايستسقاء يه چيخيلان زمان بيرکيچيک داش گوتوروب اونون اوستونه 25آيه قراندان اوخونوب بير توربايا گويوب اخارسويا آتارلار.
بوآرادا يادا داشلارينين بير چوخ اوزليگيده آراشديرماقا ديرلي گورنور.ياداداشلارينين بير چوخ اوزليگي واريميش بئله کي تورکلر يادا داشلاريني جانلي وارليق ،سسلي و اوزوندن بير ايسديليقي و جانليليق و اولومه بئله صاحيب اولدوقوني سانيرميشلار.ياداداشلارني ياغيش ياغديرماسي ،قار و دوندوروجي سويوقلار،يئل و اسينتيلر و بعظا فيرتينا يارادماقيدا چوخ ايلگينج گورنور.بوداشلارين بولوندوقي يئرلرده ماراقلانديرجي بير يون سايلير؛سوقوشلارنين قورساقلاريندا؛ايلان لاردا؛اوکوزلرين قارينلاريندا؛و قرقيز تورکلرنين اينانجلارينا گوره قويونلارين قارينلاريندا ن تاپماق ولار!يادا داشي بير يوموروق ال بويوکلوگونده و اوستونده دامار- دامار اولان جيزيقلارلا ومور(کول رنگي) رنگينده اولدوقوني داستانلاردا تعريفيني گورروک.اوچ ايل ايچينده اوز ائتگيسيني و قوجوني الدن وئريب ارادان گئدرميش.يادادداشلارني ياغيش و ياغمور ياغديرديکدان سونرا سو ايچينده ساخلارميشلار.ياداداشلاريله تاريخ بويي بير چوخ اوزليک و نجور اولدوقوني جور-به-جور گورمک اولار اورنک اوچون حمدالله مستوفي نزهته القلوب کيتابيندا اردبيل شهرينده ياغيش ياغماقين تعريف ائديب اونلارين بير بويوک داشدان ياغيش ياغمديرماقلاريني ذکر ائدميش.
بير چوخ تورک قومونون آرالاريندا بو داشلارلا فال توتماق دا گونمکده دير کي اسکي چاغتاي ادبياتيندا "علم ياي"اوزي بير فال توتماق و ياغيش ياغديرماق اوچون يازيلميش کيتاب سايليردي.
چوخ ماراقلي بير سوزجوک بو آرادا بوداشلاردان تورک ميلتلريندن و يادا داشلاريندان ياديگار قالميش دير اودا اوزوک قاشي و "قاش"سوزدور.ياداداشلارنين بير اوزليگيده ايلديريمدان اينسانلاري قوروماق و اونلاري ايلديرما قارشي اوزاق توتماسيدي .اسکي تورک ديلينده يادا داشلارنيني بير ايري آدي "کاش"و بوگونکي دئيمله "قاش"سوزدور.بوسوزه قانيت بير تورک آتاسوزودور کي بئله دئيلير''Kimin ile Kaş bolsa, yaşın yakmaz.''يعني کيمين قاش (ياداداشي)اولسا اوني ايلديريم چارپماز.کاشقارلي ماحمودون بو سوزديوان لغات التورک کيتابيندا دا راست گلمک اولاراو دئير کي:"کيميم يانيندا قاش بولونورسا اونا ايلديرم چارپماز،قاش ايچينده هيچ بير لکه اولماز،اوزکلره قويولوب بويله اوزوگي بو قاشلا بير بئزه ساريب اودا اتسالار نه قاش يانار نه بئز.بو قاشي سوسوز آدام اغيزينا قويموش اولسا سوسوزلوگي کئچر"
ياداداشلاريله ياغيش ياغديرما دبينه "يادالاماق""ياتالاماق"دئيلردي.ياغيش ياغديرماق اوچون گورونن ايشه ده "يات "دئيلرميش .
چومچه گلين دبي
تورکلرين ان يايقين ياغيش ايستمه دبلريندن و دئمک ان اونملي دبي کي ياغيش ياغديرماق آماجيله دوزليب و ياپيلماقدااولان دب "چمچه گلين "دبي دير.
بوتون تورک اولکلرينده و تورکلرده نده باشقا اولوسلاردا يئر توتان بو دب بيرچوخ آدلا گورنمکددير:تورکيه ده"چمچه گلين"((çömçe gelin؛"بدي بدي"(bodi bodi)؛"دودو"(dodo)؛"گودوگودو"(göde göde)؛"سو گلين"(su gelini)؛"ياغمور گلين"(yağmurgelini )بودي بوستان (bodi bostan) دودي( (doduگوده(gode)گوده گوده(godegode)گؤده گؤده(göde göde) گلين گوک(gelin gok)چومچاگلين(çömça gelin)کبچه گلين(kebçe gelin)چوللوقادين(çullu gadın)کبچه قادين(kebçe gadln)چالي گزمه(çalı gezme)چوللا کبچه جيک(çulla kebçecik) آديلارايله تانينير،باتيه گئتديکجه بو دب تورکيه ده يايقينلاشماقدادير.قونيه شهرينده بو دبين آدي "کليس"(Kelis)دير.
بولغاريستان اولکسينده ،چومچه گلين دبيني ياپان قيزا "دولدول" و "پئرپئروگا" دئيلر . ((doodol,perperuga
يوگوسلاوي و آلباني صئربيستان و آرنووتلوق دا چومچه گلين گولچاقينا "دودوله"يادا "دودوليجه"دئيلر.((dodola,dodolıca
مجاراولکسينده ده قره چيلر و صئربيلر آراسيندا اولان دبده "دودوله"( (düdüleآديله گورونمکده دير.
رومانيادادا چمچه گلين دبي گورنور و ايرانين بير چوخ يئرينده اولدوقي کيمي اونلاردا گولچاقلارين تابوت ايچينده دايشيرلار.
عراقين کرکوک تورکلريده بو دبي "چمچه گلين"آديله ياپماقداديرلار.
اوزبکيستان اولکسينده ده بو دب "سوس گلين "آديله گورنور.(sus gelin)
چومچه گلين دبي اوقدر يايقين بير شکلي تاپميش کي اوني گوزئي آفريقادابئله گورمک اولار.سوريه ده "اَم القوس"آدلي دبده بو دبه چوخ بنزير.
آذربايجاندا "کپچه گلين"(kebçe gelin)"چومچه گلين"( (çömçe gelin "ايري گلين( (eyri+egri gelin چبجه گلين((çebce gelin گلين گوک( (gelin gök آدلارين گورمک اولار.
اويغور تورکلرينين آرسندادا "ياغمور گليني"( (yağmur gəlinآديله بو دب آدلانير.
چومچه گلين دبينين کوکونه باخيلديقيندا بو سونوجا وارماق اولارکي بو تورن چوخ اسکي زمانلاردان قالميش و تورکلرين ياغيش و ياغمور تانريچاسنين بير سيمگسي اولوب بويوک تانرنين اينسانلار اوچون برکت قايناقي سايلن ياغيشين نيتليگيني بير اوشاق و يادا قيز گلين داشماقدادير.
تورکلرين اينانجلارينا گوره اوشاق و قيز اوشاقلاري برکت و خير قايناقي و بولي برکتليلق سيمگسي سايلير(عرب و فارس اينانجلارنين ترسي کي قيزي خيرسيزليق وبرکتسيزليق ايله بيليبلر)بو دب بيرچوخ يئرده تورلي-تورلي و چئشيت –چئشيت شکيللرده گورنسده هاميسيندا اورتاق بير يون گورنور اودا ياغيش ايستگينده بولونماقدير.بو عنعنه نين ساحسي اوقدر گئنيش و يايغين دير کي دئمک اولار،اونون ايزيني بوتون دونيانين هر بير يئرينده گورمک اولار اوزليکله تورکلرين ايزينيده بويله جه سوردورمک مومکوندور اون آسيادان توتموش هيندستان ،ژاپن ،حتي قيزيل دريلي اولکسينده آمريکاوآفريقااولکلرينده ميصر و گوزي آفريقا مملکتلرينده بئله بو دبين ايزي واردير.
چومچه گلين تورني اوشاقلار و گئنجلرين ياديقلاري بير سيرا اويونلار و اوخونان سايالادان تشکيل تاپماقدادير کي اونون بير چوخ يئرده فرقلي شکيلريني گورمک اولار.بو دبين ان اونملي گوسترگسي جانلي يادا جانسيز چومچه گلين دير کي بير چوخ آديله آدلانماقدادير.
چومچه گلين دبينده 4 آشامايي گورمک اولار:
1)حاظيرليق
2)ائوائو دولاشماق و يئيجک توپلاماق
3)اوخونان سايالارو تکرلمه لر
4)توپلانان يئيجکلري پيشيريب توپلي حالدا يئمک
چومچه گلين اوزليکله آخشام باشلاري ياپيلار.اوشاقلار بير آرايا گليب ،اوشاقلار؛بير بويوک تخته دن اولان چومچه ني گلين کيمي بزييب اونا آغاجدان قول ياراشديريب باشينا بير اورتوک ساليب بير دون گيئيديرلر.بو گلين جانسيز چومچه گلينه "دودو"(dudu)دئيلر.
اوشاقلارين بويوگي سايلان بو چومچه گليني الينده ساخلاييب ايکي آيري اوشاقدا کي بيريسي بير توربا و ديگري بير سوقابي الينده ساخلايرلارباشقا اوشاقلار کندين وکويلرين ائولرينه ساري يولا دوشوب قاپي-قاپي دوشلاشيب قاپلاري دويوب يئيجک توپلاياراق بير چوخ ساياسوزي اوخورلار.اورنک اولاراق آشاغيداکي سايالاري گتيرمک اولار:
آذربايجاندا چومچه گلين دبي ساياچيلار طرفيندن اوخونماقدادير ،ساياچي قوراقليق چاغلاريندا ائولره گئديب قاپي قاپي دولاشاراق يئيجک توپلار،ساياچنين يانينداکي اوشاقلاردا اللرينده ايکي داش اولوب داشلاري بير- بيرينه چالاراق ساياچيله ريتيم توتارلار.آذربايجان دا چومچه گلين بير بويوک چومچه ني ياپراقلارلا اورتولموش و بزنميش اولاراق ياپيلماقدادير،بير چوخ سايا بو تورده اوخونار کي اونلارين توپلي بير شکيلي گتيريلير:
Çömçe xatun ne ister?
Şır-ha-şır yaqış ister
Eli goli xemirde
Bir gaşıq su ister
Çax daşı çaxmag daşı
Yand üregim başı
Biçinlerin yoldaşı
Ekinlerin yoldaşı
Galax –galax xermenler
Hanı çayın nem daşı?
Çax daşı çaxmag daşı
Yandı almalar başı
Yandı heyvanlae başı
Düzleyir sapa garı
Ay bulutlar siz tarı
Gelin bu kende sarı
Bu kend beyler kendi dir
Yiyit xeyler kendi dir
Daqlar gurax gurax di
Tikan torax torax di
Tikan neye karımdi
Mene orax lazimdi
Çax daşı çaxmag daşı
Yandı üregim başı
Hani göyün yoldaşı
Yandı daqların başı
Allah bir yaqış gönder
Gövertsin daqi daşı
Ala daqın buludi
Ekınçının umudi
Allah bir yqiş gönder
Arpa buqda gurudi
Çaxdaşı çaxmag daşı
Sayaçıya pay daşı
Oldugundan pay veren
Eli olsun yoldaşı
Var olan elin gissa
Yasdıqi mismar daşı
Veren el allah eli
Ellere yardım eli
Çaxdaşı çaxmag daşı
Sayaçıya pay daşı
Emekci guru inek
Gelın sayanı deyek
Allah bir yaqış yetir
Bal geymagi biz yeyek
Bal geymag ta bendi
Ot-elef suya bendi
Çay-çemen göye bendi
Göyler uluda bendi
Bulutlar ay bulutlar
Ekinçiye umutlar
Darını sepdim depdim
Şoxumi lap yere ekdim
Göy gözi guri baxır
Şene sineye çekdım
Emekçı guri inek
Gelin sayani deyek
Saya yaxşı sayadı
Onun işi payadı
Istedigi yaqişdi
Üzi sari çayadi
Çaylar axın şaga-şag
Nehre çalag laga-lag
Ker-geymag sizinki
Eyrana bizde gonag
Emekçı guri inek
Gelin sayani deyek
Saya elın yoldaşı
Yaman gunun gardaşı
Ay allah yaqış gönder
Gövertsin daqı daşı
Sayaçıya pay baqlı
Pay veren yaya baqlı
Yay hasılı su ister
Hasılar çaya baqlı
Su gelsin daşa-daşa
Çaylardan aşa-aşa
Muştulugun men verim
Yangın yada yoldaşa
Gere bulut çagaşa
Yaqa yaqışın düza
Uşaglar ay oynaşa
Emekçi guri inek
Gel seni su yendirek
Yaqış yaqsın ot olsun
Onda seni dindirek
Saya saya ne ister?
Allahdan yaqış ister
Pay verenin elinden
Al gırmızi nariş ister
Pay vermeyenin gebrini
Çox yox bir garış ister
بو سايالار توپلي شکيلده بير ساياچي طرفيندن اوخونارميش اما بير چوخ يئرده ساياچي اولمايان زمان کندين جوانلاريندان بيريسي چومچه گلين دوزلديب بو سايالاري اوخويارميش:
Dudi duduni gördünmi?
Dudiye selam verdinmi?
Guşum hardan gelirsen?
Ganli gaya dibibden!
Ganın harda gurudi?
Allah bele buyurdi
Allah bir yaqış gönder
Demlermiz gurudi
ائولردن پاي الاندان سونرا بوسوزده پاي وئرنه دئيلر:
Allah bir yaqış eyle
Bendevi baxşış eyle
بير چوخ يئرده ساياچيلار قاپلارا دوورک ده دئيرلر:
Çömçe gelin ne ister?
Allahdan yaqış ister
Her gapıya dayansa
Bir nelbeki pay ister
يادا :
Ğomğe gelın çen ister
Tarıdan yaqış ister
Eli-goli xemirde
Allahdan yaqış ister
آذربايجانين بير چوخ يئرينده چومچه گلينه "چومچه باليق"(çömşe balıg)دا دئيلر و اونلارين سايالاريدا بئله اولار:
Çömçe balıg ne iste?
Xudadan yaqış ister
Balaların yaqliye
Xudaya şükür eyliye
اونودا دئمک گرکير کي آذربايجاندا اوشاقلار ايکي داش بير-بيرينه چاليب ساياچي ايله بيرليکده بو کيچيک سوزلري تکرار ائدرميشلر،ائوييلريده اوندان کي قاپلاري چالينا بو سايانين نيتيني بيلديکلريندن اوتوري اونلارا يئيجک وئريب سونرا بو توپلانان يئيجکلري بير آرادا کندين ميدانلارندا يادا بيرمسجيدهده بعظاًبير ائوده پيشريليب بوتون آداملار آراسيندا پاي-بولوش ائديلرميش اوشاقلارين اوخودوقلاري سايا بئله دي:
Çax çaxı,çaxmag daşı
Yandi üreyim başı
Allah bir yaqış gönder
Demlerimiz gurudi
Çax çaxı,çaxmag daşı
Yandi üreyim başı
Allah bir yaqış gönder
Islatsin daqı daşı
يادا بو سوزلري دئيلر:
Ay mestana mestana
Geçi düşdi bostana
Allah bir yaqış gonder
Zemilermiz islana
آدانادا اوخونان سايا:
Hot bodi bodi"
Anan baban neden öldü
Bir kaşıcık sudan öldü
Tarlalar yarık yarık
Çiftçilerin beli bükük
Yerden bereket
Gökten Yağmur
Ver Allah’ım ver
Sicim gibi, sulu sulu yağmur".
ائو صاحيبي قاپيا چيخيب الينده چومچه گلين اولان اوشاق بوساياني اوخور:
Çömçeli gelin çöm ister
Bir kaşıcık yağ ister
Yağ verenin oğlu olsun
Bulgur verenin kızı olsun
Ver Allah’ım ver
Sulu sulu yağmur
Başım yağmur ister
Ayağım çamur ister
ائو ييسي چومچه گلين باشينا سو توکوب اوشاقلارين اوستونه ده سو سه رپيب ،اوشاقلاردا بيرليقدا "دودي دودي"((dudi dudiدئيب باغيرماقا باشلارلار، سونرا ائودن اوشاقلارا بوغدا ،ياغ،دوگي،دوزو ساير يئيجک وئريلر.اوشاقلاردا سايالاري تکرار-تکرار اوخويوب باشقا بيرائوه ساري يولا دوشرلر.
موسيس بولگسينده ده (تورکيه)چومچه گلسن ساياسي بئله اوخونار:
Çömçeli gelin çöm ister
Bir kaşıcık yağ ister
Yağ olmazsa bal olsun
Yağmurumuz bol olsun
Teknede hamur
Tarlada çamur
Ver Allah’ım ver
Sulu sulu yağmur
کندين بوتون ائولري دولانيب اوشاقلارين و چومچه گلين اوستونه سوسه رپيلن زمان اوشاقلار بيرليقدا "بودي بودي"(budi budi)دئيرک باغيرماقا باشلارلار.
بير باشقا تورکيه ده اوخونان سايالاردان بيريسينده بئله اوخونور:
Bodi bodi neye
Bodi bir kaşıcık suya
Bodi yağmur kızı yağ ister
Balta, kürek, bel ister
Üç koyun kurban ister
Ver Allah’ım ver
Sulu sulu yağmur.
آيري بير واريانت تورکيه ده اولان چومچه گلين دبي بئله دي کي ،اوشاقلار بير آرايا گليب بير اوشاقي تولکي کيمي گئينديريب يونرا ائولره ساري يولادوشوب بو ساياني اوخوماقا باشلارلار:
Bodi bodi!...
Neden oldu?
Bir kaşıcık sudan oldu
Tilki, tilki ne ister?
Bir avuccuk un ister
Verenin bir oğlu oldu,
Vermeyenin bir kızı oldu,
Onu da Allah elinden aldı
Gökte bereket
Yerde bereket
Ver Allah’ım ver
Sellice rahmet
ائو ييسي قاپيه چيخيب تولکونون اوستونه سو توکر،بو سو آز اولان زمان تولکي حيرسلنيب سويي چوخ اولماسيني ايستر ،بوندا بيئله اينانيرلار کي تولکي اوستونه نقدر سوچوخ توکولسه ياغيش اوقدر چوخ ياغار.
باشقا بير دبده بير اوشاقي سويوندوروب اوستوني ياپراقلارلا اورترک ائولره ساري يولادوشوب ائولردن يئيجک توپلارلار.بو سايا ني دا اوخورلار:
Dodu dodu nirden oldu
Bir gaşşıcak sudan oldu
Verin dodunun hakkını
Gitsin bakını bakını
Yirden bereket, gögden ırhmet
Allah, Allah, Allah, Allah
Gök göğün gurban ister
Göbeklice harman ister
تورکيه ده چومچه گلين دبينده اوشاقلار بير اغاجي + باغلاييب اوستوني پارچالارلا بزديکدن سونرا ائولردن يئمک توپلاييب بير آرايا کتيرديکدن سونرا کندين مسجديني اونونده پيشيريب يئييب بو يئمگين بير قيسميندا باليق اولان گوللره آپاريب باليقلارا توکرلر،بو يورلرده اوخونان سايا بئله دير:
Çömçe gelin nar ister
Allah’tan rahmet ister
Koç koyun kurban ister
Balıklara yem ister
Ver Allah’ım ver
Bı yağmırdan bi sel
ايراندا قاشقايي طايفالاريندااوخونان سايالار بئله دي:
Kosa gelin ne ister?
Tarıdan yaqış ister
Allah yaqış vereydi
Nezrim gebul oleydi
Yaq yaqışım sel gele
Yaq ki yetimler doya
Yaq faqrın arpasına
Yaq gocanın letesine
Tari işi hesabdır
Kosa xastı selabd
خوراسانين درگز بولگسينده ده بو ساياني اوخورلار؛خاطيرلاتماق گرکير کي ايرانين بيرچوخ يئرينده چومچه گلينه کوسا(kosa) يادا قودي(güdi)دا دئيلر:
Kosan kosa ne ister?
Tarıdan yaqış ister
Kosan işi gesabdır
Garda yaqsa hesabdır
Kosan yazıg kasıbdır
Çox borc oni basıbdır
Allah yaqış ver ginen
Yezrim gebul et ginen
Yaq yaqışım sel gine
Yaq yetimin belgine
Yaq seqirin baxçasına
Yaq gocanın dymesine
چومچه گلين دبي مراغا اطرافيندا جمعه آخشامي (پرشنبه)آخشامي اوشاقلارين و بويوکلرين توپلانمالايله ياپيلماقدادير.مراغانين گولجان کندينده ده اوشاقلار بير چومچه گليني بزديکدن سونرا بويوکلرده اونلارا قاتليب پالتارلارنين دستکلريني و پاچالارين يوخاري سيريب هر بير آغاج گوتوروب ائولره سايا اوخويا-اوخويا يولا دوشرلر،ائولردن يئيجکلر توپلاديقدان سونرا اونلاري بير آرايا گتيريب مسجيدده بير قازان باشينا يغشيب پيشيرمگ باشلارلار يئمک داغيديلمادان اونجه کندين موللاسي دوعالار ائديب ياغيش ياغماق ديلگينده بولوندوقدانسونر پيشيريلن آشي هامنين آراسيندا داغيدالار.مراغا اطرافيندا بير چوخ يئرده ناماز گليمي سويا باسيب ايسلادارلاريادا جانامازي سويا چکرلر.
ارديبل اطرافينداداکي "کولخران ويند"يئرينده چومچه گلين دبي ايستيسقا ايشيندن سونرا قيزلار طرفيندن گورولمکديميش بئله کي هامي مصلادان دونوب "پير سولطان بيگيم"مزاريندان دونندن سونرا قيزلار چومچه گوتوروب ايکي داشي بير بيرينه چالاراق ائولردن شکر و اون و ياغ توپلاييب حالوا و ترک پيشيرلر.آغبيرچکلي لرده ساچلارين داغنيق بير شکيلده اوزلرينه توکوب ايکي نفر بير يوغ يويونلارينا ساليب قيزلارلا مسجيد قارشيسنا گئديب ياغيش طلبينده بولونارلار.اوشاقلاردا ال –اله وئريب هوزنيله دئيلرکي:
Allah bir yaqış eyle
Bendevi baxşış eyle
بو يئرده ياغيش بوايشلردن سونرا اگر ياغيش ياغماسا "قوجاپير"مزارينين يانينداکي بير بويوک داشي آپاريب "علي درويش"دره سينه سالارلاربو دره کندين تک چايدير.اوندان سونرا گوزلرلرياغيش ياغسين.ياغيش ياغاندان سونرا بو داشي سلام و صلواتلار يئرينه قايتاريب "قوجاپير"تاپشيرالار.
بودبي چوخ اسکي زمانلاردان بري ارديبلين بير چوخ يئرينده حتي ارديبلين اوزونده ده گورمک وو ياداولومناسي واردير."حمدالله مستوفي ""نزهه القلوب"کيتابيندادا بودبي يادائميشدير.او دئير کي:"چون ارديبله يئتيشديم بير بويوک داشي گوردوم کي 200باتمان اغيرليقي اولاردي!!سانکي دميردن دوزلتميشلر.قاضي بهالدين اردبيلي دئدي کي:ارديبلده ياغيش ياغمايان زمان بو داشي شهره گتيريب ياغيش ياغارو ائشيگه آپاران زمان ياغيش کسر...." "خواندمير"ده"حبيب السير"کيتابيندا بو داشدان بحث ائديب.
"قزوين" ده سلطان آباد کندينده قيزلار بيرچومچه ني بزييب ائولرده دولاشيب بلغور،چوغوندور،نوخود،لپه، مرجي،و آش اوچون لازيم اولام شئي لري بير توربايا يغيب بير ائوده پيشيريب ايچرک ياغيش آرزيسيله قابلاري و قازاني دامدا يووارلار ؛بو قابلارين يووولان سولاري بير قبليه ساري نوداندان اشاغي توکلن زمان چومچه گليني بو سويون آلتينا قويارلار.سونرا اوتوروب ياغيش گوزلرلر.
ايران تورکمنلرينين آراسيندادا "سويد قازان "ويا"قوتي"آدلي بيرتورن ياغيش ياغمايان زمان ياپيلماقدادير کي اوندا،ائلين آغ ساققالي بير نئچه باشقا کيشيله بيريکده ائولره گئديب ائو ييسينه بو ساياني اوخودوقدان سونرا ائو ييسي اوستلرينه سو سرپيب اونلارا قند يا پول وئرر.
Suyd gazana,suyd gazan
Sud gazana,nagareak
Çıxım,çıxım biza gerk
Aş pışırdim,düşürdim
Yetim oğlan çağırdim
Doyurmani gaytarmaram
Bir işacek getirdim
Angirdmani gedmarim
Bir balacak bulut getirdim
Yagdirmani getmaram
Birining oğlu bulsun
Bermayanin gızı bulsun
Gut gutuni gordunmingi
Gota salam birdinmingi
Şiy ay doğan badi
Yagan garsın gördünmi
توپلانان پولا يئيجک آليب ائلين آراسندا دوعالار اوخوندوقدان سونرا پايلانار.
قاباجاداندا دئدگميز کيمي چومچه گلين تورني چوخ اسکي چاغلاردان بري بوتون توپلوملار آراسيندا اوزليکله تورکلرين اولو بابالاري سايلان و يادا تورکلرله باغلي اولان ميلتلر آراسيندا يايقين بير شکيلده گئچميش دونملرده راستلاماق اولار.
بير چوخ ديلچينين گورشونه گوره چومچه گلين دبي قورباغا بالاسي ايله ايلگيليدير چون بير چوخ يئرده قوربا غانين ايلکر ياشام دونمي چومچه گلين آديله تانينار کي بودا بو حيوانين سوايله باغليليقي اولدوقوندان يولا چيخيلميش.چومچه نيني شکليده يو حيوانين شکلينهه چوخ بنزري واردير ،سانکي چومچه قاشيقي بير قورباغا بالاسينين اويونجاق شکليدير!
حتي تورکيه نين بير چوخ يئريدنه بير نئچه قورباغا بالاسيني کوزه ايچينه ساليب چومچه گلين تورنينده ائولرده ساري آپاريب اونلاريندا اوستونه سوتوکوب سايا اوخورلار.ايرانين زنگان بولگسينده دهتقورباغا بالاسينا چومچه گلين دئيلر.نيسه کي بو قورباغا بالاسي ايله ياغيش ايستمک چوخ اسکي دونملردن بودونيانين ان اسکي اولقارليقلاريندا گورنمکده دير.
اسکي چين يازيتلاريندا(176-122م-اون) تورکلرين اولوبابالاري سايلان يونه چي لر()ياغيش طلب ائدن تورنلرينده بويوک طبيللرين اوستونه قورباغا بالاسنين رسيملرين چکيب چاليب ياغيش طلبينده بولوندوقلاريازيليب.اينديده اوتا اسيا اولکلرينده بير چوخ يئرينده ده طبيللر اوستونه قورباغا بالسي عکسي چکليب چالينار.(کتاب کوچه-ب 1ج–احمد شاملو)
آسيانين گوني اولکلرينده ده قورباغا بالاسي ياغيش سيمگسيدير.هندوستاندادا بير چوخ اينانج قورباغابالاسيله ياغيشين ايلگيسي واردير.قيزيل دريلي آمريکادا پرو و بوليوي اولکسيندهده قورباغابالاسي ياغيش گتيرن حيوان سايلماقدادير.کلمبيا اولکسينده قورباغابالسين اولدورمکله ياغيش ياغديقينا اينانيرلار.
قايناقلار:
ديوان الغات تورک-ماحمود کاشقارلي
آذربايجان ائل ادبياتينا بير باخيش- زارعي
آذربايجان فولکلوري- م حصاري
Türk Folklor Ürünü Yağmur Duasıyla İlgili Yapı ve Fonksiyon
کتاب کوچه – احمد شاملو
بو یازینین اوخونماق سایی: 811
|
