|
آذربايجانين شيمال حيصّهسي قديمده آلبان آدلانيردي. قَبهله شهري آلبانين پايتختي ايدي. دؤردونجو عصرده آلبان دؤولتي مؤوجود ايدي. يالويلوتپه آبيدهلري ميلاددان اوّلكي 4 ـ 5 ـ جي عصرلرده آلباندا اؤزونه مخصوص مدنيّتين اولدوغونو ثوبوت ائدير. مثلاً، او دؤورون معمارلاري حتّا قديم يونان و روم تيكينتي مدنيّتي ايله تانيش اولموشلار. 3 ـ 5 ـ جي عصرلرده آذربايجانين شيمال ويلايتلرينده ساسانيلرين سويغونچو سياستلرينين نتيجهسي اولاراق زوزو آستريزمه قارشي عيسوي دينينين ياييلماسي اوچون ال وئريشلي شراييط يارانميشدي. بونا گؤرهده اوچونجو عصردن باشلاياراق ايرانين و ماوراي قافقازين موختليف ويلايتلرينه سوريّهدن عيسوي موبلّيغلري گؤندريليردي. بو مقصدله علاقهدار اولاراق سوريّهنين «ادس» آدلي شهرينده عالي مكتب تأسيس ائديلميشدير. بونلاردان بيري منبعلرده «دبستان ايرانيان» آدي ايله قئيد اولونموشدور. بو مكتب عيسويّتي قبول ائتميش ايرانليلار طرفيندن ايداره اولونوردو. بوردا عيسوي ديني ايله ياناشي اولاراق ريتوريكا، جوغرافيا، طبيعيّات، نوجوم و فلسفه تدريس ائديليردي. ساساني دؤولتينين تركيبينه داخيل اولان ويلايتلرين، او جوملهدن ماوراي قافقازين اهاليسيندن عيسوي دينيني قبول ائدنلر 5 ـ 6 ـ جي عصرلرده بو مكتبده تحصيل آليرديلار. همين مكتبين مأذونلاري ايراندا، آتروپاتئنده، خوصوصيله آلباندا مؤوجود كليسه شبكهسيني گئنيشلنديريب اونلارين نزدينده عيسوي تحصيل اوجاقلاري تشكيل ائتمك اوچون حاضيرلانيرديلار. محض همين دؤورده آلباندا يئني ـ يئني عيسوي كليسهلري تيكيلميشدي. او جوملهدن قازاخ رايونونون (قديم كيشا ـ شكي منطقهسي)له كيت و قوم كندلرينده، ائلهجه ده مينگه چئويرده تيكيلميش عيسوي معبدلري گؤسترمك اولار. بعضي منبعلرده وئريلن معلوماتا گؤره «دبستان ايرانيان» باغلانديقدان سونرا اونون بير چوخ عوضولري، او جوملهدن مادين باش كئشيگي ابراهيم اؤز وطنينه قاييداراق كليسه مكتبلرينه رهبرليك ائيمشدير. تاريخي فاكتلارين تحليليندن بو نتيجهيه گلمك اولوركي، لاتين اولان آلبانا ميلّي ديلده يايماق اوچون عيسوي موبلّيغلرينين تشبّوثو ايله بئشينجي آلبان اليفباسي برپا ائديلميشدي. بو، آلباندا كليسه مكتب شبكهسيني گئنيشلنديرمك اوغروندا گؤرولن موهوم تدبير ايدي. آلبان حؤكمداري اوچونجو واجاقان دا عيسوي دينينين ياييلماسينا لازيمي شراييط ياراديردي. چونكي آلبان كليسهسي اونون حاكيميّتيني قوْروماغا چاليشير. ساسانيلرين سويغونچو سياستلرينين ايدولوژي سيلاحينا چئوريلميش مردَكيزمه موباريزه آپاريردي. اوچونجو واجاقانين امري ايله يئني كليسه مكتبلري تيكيلميشدي. كليسهلرين آرتماسيله مكتبلرده ياييليردي. ايكينجي عصرين بيرينجي يارايسيندا آلبان حؤكمداري آرسواقين زامانيندا موعيّن مكتبلر آچيلميشدير. همين مكتبلرده شاگيردلر تقاعد و يئمَكله تأمين ائديليردي. بو مكتبلر سلكي سجيّه داشييردي. موسي كالانكايتوكلونون سالنامهسينده بئشينجي عصرين آخيرينا عاييد اولان بير كند مكتبي قئيده آلينميشدير. بو مكتب واچاقانين امري ايله بوتپرست و زردوشتي والدينلرينين اوشاقلاريني عيسويّت روحوندا تربيه ائتمك اوچون تأسيس ائديلميشدي. واچاقان همين كندده اولاركن بو مكتبه تئز ـ تئز گئدر. «اللرينده يازي لؤوحهسي يا خود كيتاب اولان شاگيردلرين اوجادان اوخومالاري ايله» ماراقلانارميش… موسي كالانكاتيوكلونون سالنامهسينده آرچاق بخشينده باشقا بير مكتبين ده فعّاليّت ائتمهسي قئيد ائديلميشدير. آلبان عيسوي مكتبلرينده تعليم آنا ديلينده آپاريليردي. يازيدا آلبان اليفباسي تطبيق ائديليردي. ساواد تعليمي يازي و اوخو ايله موشاييعت اولونوردو. تقليد و ازبرچيليك تعليم اوصولو كيمي قبول اولونموشدو. تربيه واسطهسي كيمي مراسيم تدبيرلرينين كئچيريلمهسي ديقّتي جلب ائدير. گولتكين آبيدهلرينده و آران ـ آلبان تاريخچيسي موسسه آقانقا والين يازيلاريندا تصوير اولونموش «يوغ» مراسيملرينين (دفن مراسيملرينين) تحليليندن قديم تورك خالقلاري سيراسيندا واختي ايله تربيهوي اهميّت داشييان عوموم خالق تدبيرلرينين كئچيريلمهسي معلوم اولور. يوغ مراسيملرينده خالق سئوگيسي موختليف شكيللرده نوماييش ائتديريليرميش. گنجلرده وطنپرورليك دويغولاري و ايگيدليك صيفتلرينين تربيهسي اوچون واختيله بو مراسيملرين بؤيوك اهميّتي اولموشدو. قديمده يوغ مراسيمي باشچيلارينا «اويون باباسي» دئييرميشلر. قديم آبيدهلرده و بير سيرا تورك ديللي خالقلارين ديللرينده «اويون» سؤزوندن آلينميش «اوي» كؤكونون «فيكير»، «عقل» و «مصلحت» آنلاييشلارين ايفادهسي اوچون ايشلنمهسيني عاليملر قئيد ائديرلر. بو باخيمدان «اويون باباسي»نين قديم دؤوره «فيكر باباسي»، «عقل باباسي» آنلاييشيندا ايشلهديلمهسي دويولور. چوخ گومانكي، آلبان اراضيسينده ياشايان قديم تورك خالقلاري سيراسيندا «اويون بابالاري» تعليم و تربيه ايشلري ايله ده مشغول اولموشلار. آلباندا مهرانيلر دؤورونده (آلتينجي عصرين سونلاري يئدينجي عصرين اوّللرينده) زردوشتي مكتبلرينين فعّاليّت گؤسترمهسيني، خوصوصيله گيردمان معبدينين عالي تحصيل مركزي اولماسيني گومان ائتمك اولور. سگيزينجي عصرين اوّللرينده آذربايجاندا مسجيد شبكهسي ياييلماغا باشلاميشدي. مسجيدلرده توپلانان اهالييه عرب قاريلري طرفيندن قورآن قرائت ائديليردي. فقيهلر موسلمانلارين ديني، عائله، ملكي و جينايت ايشلريني تنظيم ائدن قايدالاري شرح ائديرديلر. بوتون بونلاردان باش چيخارماق اوچون دينلهييجيلرين ايبتيدائي ساوادا ماليك اولمالاري، خوصوصيله عرب اليفباسيني و عرب ديليني بيلمهلري ضروري ايدي. بو حال مسجيدلر نزدينده «مكتب» و يا «كيتاب» آدي آلتيندا ايبتيدائي تحصيل مركزلري ايجاد ائديلمهسينه سبب اولدو. مسجيدلر اصلينده، موسلمانلارين ايلك معريفت اوجاقلاري ايدي. مسجيد مكتبلرينده عرب ديلينين سس ـ حرف سيستمي تدريس ائديليردي و قورآن متنلري اساسيندا عرب ديلينين اؤيرَديلمهسينه سعي اولوردو. عرب خلاقينين تركيبينده اولان اؤلكه كيمي آذربايجاندادا دؤولت ديلي، عرب ديلي ساييليردي. بونا گؤرهده مسجيد مكتبلرينده تعليمين عرب ديلينده آپاريلماسي و عرب يازيسينين تطبيقي مجبوري ايدي. بئلهليكله 8 ـ جي عصردن باشلاياراق آذربايجاندا زردوشت و عيسوي مكتبلري عوضينه تدريجاً عرب ديلي ايستيقامتلي موسلمان مكتبلري ايلامي و آلبان اليفبالاري عوضينه عرب اليفباسي، پهلوي و آلبان يازيسي عوضينه عرب يازيسي ياييلماغا باشلاميشدي. همين عصرده آذربايجان ضياليلاري او جوملهدن ايسماعيل يستار (الآذربايجان) و ابوالعباس كيمي اديبلر عرب ديلينده بديعي و علمي اثرلر يازميشلار. ايلك موسلمان ايبتيدائي مكتبلرينده ساواد تعليمي اوچون «ابجد اصولو» تطبيق ائديلميشدير. بو اوصولا گؤره ساواد اؤيرَنَني، هر شئيدن اوّل ديلين سس سيستمي ايله تانيش ائتمك و بوتون سسلري موعيّن كلمهلرين تركيبينده (سس بيرلشمهلري شكلينده) اؤيرتمك نظرده توتولموشدو. بو مقصدله عرب ديلينين سس سيستيميني ايفاده ائدن حرفلر و حركهلر اليفبا سيراسي اساسيندا آرديجيل اولاراق سس بيرلشمهلري عمله گلميشدير. بو سس بيرلشمهلريندن دوزلديلن آيري ـ آيري «سؤزلر» ابجد كلمهلري آدلانميشدي. ابجد كلمهلري اصلينده عرب اليفباسيني بوتؤو سس ـ حرف سيستميني اؤزونده جمعلشديرن شرطي سؤزلردير. موسلمان مكتبلرينده ساواد تعليمي همين، شرطي كلمهلرين تدريسي ايله باشلاييردي. بئلهليكله عرب ديلينين سس ـ حرف سيستيمي ايله تانيش اولماق اوچون شاگيردلرين ديقّتي يالنيز سگگيز شرطي كلمهلرين سس ـ حرف تركيبي اوزرينده مركزلشيردي. ابجد كلمهلرينين اوخونوشو سسدن حرفه پرينسيبي اساسيندا هيجالاما قايداسي ايله اؤيرهديليردي. بو قايدا سونرالار تحريف اولونموشدور. بئلهكي «ابجد كلمهلري» يالنيز حرف تركيبينه گؤره هيجالانيب دئيلميشدير. بودا حرف اوصولو ايله نتيجهلنميشدي. يئددينجي عصرين آرشيولريندن باشلاياراق عربلرين ايستيلا ائتديكلري اؤلكه فئوداليزم موناسيبتلري گئنيشلنديكجه صينفي موباريزه ايله ياناشي اولاراق ايدئولوژي بن موسي الاردبيلي، سعيد بن البردعي و احمد ابن سليمان تبريزي كيمي مشهور عاليم و ائده اولوقلارين مئيدانا گلمهسي ديقّتي جلب ائدير. بو سياسي ـ ايدئولوژي اينكيشاف پروسسي دوققوز و اونونجو عصرلرده خوصوصي قووّت كسب ائدرك مدني حيات، ائلهجه ده ايجتيماعي ـ علمي دوشونجه ساحهسينده بؤيوك يوكسَليش و موهوم دييشيكلره زمين ياراتميشدي. اونونجو عصرده عرب ديلينده يازيلميش بعضي اثرلرده حاديثهلرين ايضاحيندا منطيقين اساس گؤتورولمهسي فيكري، ائلهجهده مؤوجود ايجتيماعي قايدا و قانونلارين تاريخي شراييطه گؤره يئنيلشديريلمهسي ايدهياسينين تبليغي موشاهيده اولونور. اورتا عصر ياخين شرق خالقلارينين معاريفي تاريخينده بو جريانين طرفدارلاري «مُجَدَّدون» (يئنيلشديرنلر) آدلانميشدي. بو دؤوره ايجتيماعي حيات و آيري ـ آيري بيليك ساحهلرينده اولدوغو كيمي تدقيقات ايضاحات و تدريس «ايملا» يئنيسيله، يعني «محاضره» (شرح ائتمه) اوصولو «مناظره» (موباحيثه، موذاكيره) اوصولو ايله عوض ائديلميشدير. تعليم اوصولونداكي بو دييشيكليكلرين نتيجهسي اولاراق اونونجو عصردن اعتباراً عالي تحصيل اوجاقلاري مسجيدلردن آيريلاراق تدريجاً يئني تيپلي، عالي تحصيل مؤسيسهلري ـ مدرسهلر ـ عمله گلميشدير. اورتا عصر منبعلرينده قئيده آلينميش ايلك مدرسهلر اونونجو عصره عاييددير. نيشابور شهرينده آچيلميش «بيهقيّه» (935 ـ جي ايل) و «سعديّه» (998 ـ جي ايل) مدرسهلري او جوملهدندير. هجري 457 (1065-1064) نجي ايلده بغداد شهرينده تاسيس ائديلميش «نيظاميّه» مدرسهسي اون بيرينجي عصرين ان مشهور موسلمان عالي تحصيل مكتبي فعّاليّت ائتميشدير. بو مدرسهلرده آذربايجان و ياخين شرق اؤلكهلرينين ده طلبهلري تحصيل آلميشلار. نيظاميّه مدرسهسينين پئداقولوژي فعّاليّتينده آذربايجان ضياليلاري بيلاواسيطه ايشتيراك ائتميشلر. نيظاميّه مدرسهسينين علمي كيتابخاناسيني تشكيل مودرّيسلريندن بيري ايدي. آذربايجاندا اون بيرينجي عصردن بيلاواسيطه ايشتيراك ائتميشلر. نيظاميّه مدرسهسينين علمي كيتابخاناسيني تشكيل ائدن فيلولوق خطيب تبريزي (1030 ـ 1108) همين مدرسهنين گؤركملي آذربايجانلي مودرّيسلريندن بيري ايدي. آذربايجاندا اون بيرينجي عصردن باشلاياراق ابونصر شيرواني و پير حسين شيروانينين باشچيليغي ايله خانقاهلار شبكهسي گئنيشلنديريلميش، بونلارين بير چوخو عالي تحصيل اوجاقلارينا چئوريلميشدي.
همين دؤورده فارس ديليني اؤيرَننلر اوچون، قطران تبريزي طرفيندن ايلك فارس ديلي لوغتي ترتيب ائديلميشدير. دئمهلييك كي، اورتا عصر مكتبلرينده «علم اسما» آدي آلتيندا فارس ديلي تدريس اولونوردو. بو فنّي تدريس اوچون لوغت كيتابلاريندان درسليك كيمي ايستيفاده اولونوردو. بو جهتدن قطران تبريزينين «لوغتيني» اسما فني اوزره يازيلميش ايلك آذربايجان درس كيتابي حساب ائتمك اولار. خطيب تبريزينين ده ادبيّاتا عاييد يازديغي اولونموشدو. 12 ـ جي عصر آذربايجاندا عالي تحصيل آلماق اوچون فردي تحصيل سيستميندن ده گئنيش ايستيفاده اولونموشدو. 12 ـ جي عصرده آذربايجاندا مدرسه تحصيلي گؤرموش ضياليلارين سايي آرتميش، ابوالعلا گنجهوي، فلكي شيرواني، مهسَتي گنجهوي كيمي ان مشهور موتفكّيرلر، اديبلر و موعلّيملر يئتيشميشلر. آذربايجاندا مدرسه تحصيلينين اينكيشافي همين دؤوره تصادوف ائديلن بو دؤورده مدرسهلر اساساً مراغه، ناخجيوان و گنجه شهرلرينده مركزلشميشدي. ناخجيوان مدرسهلري، خوصوصيله آتابيگ شمسالدّين مدرسهسي داها چوخ تانينميشدي. ناخجيوان مدرسهلرينده تعليم ـ تربيه ايشلرينين پئداقوقي ـ مئتوديك چرچيوهيه آلينماسينا و دونيوي علملرين ده تدريسينه سعي گؤستريلميشدير. بو، همين دؤورده آذربايجاندا مكتب تحصيلينين مضمونجا اينكيشاف سويّهسيني گؤسترن باريز علامتلردن بيريدير.
آچيقلاما: آلبان اليفبا سيستمي 5 ـ جي عصرين اوّللرينده ايجاد ائديلميشدي. 5 ـ6 ـ جي عصرلرده آذربايجانين شيمال ايالتلرينده يازي رومي الفباسينين ( قديم تورك اليفباسي) تطبيق ائديلمهسي احتيمال اولونور. لاكين بو اليفبانين مكتبه نوفوذ ائتمهسي بارهده هلهليك هئچ بير معلومات الده ائدهبيلمهميشيك.
بو یازینین اوخونماق سایی: 1031
|