|
عسگر قديم اوف ناخچيوان دﺅولت يونيوئرسيتهسينين دوچئنتي فيلولوژييا علملر نامزدي 1998ـ سئنتابر ـ 7 كؤچورن: تبريز ـ محمد قضائي
بو زامانا قدر آذربايجان فيلولوژيياسيندا اسكي شومئر ـ آكا ديللرينين، ائلهجهده ميفولوژي گؤروشلرينين آذربايجان ـ تورك ديللري و ميفولوژي باخيشلاري ايله بنزهرلييي و قوهوملوق علاقهلري حاقّيندا دَيَرلي علمي فيكيرلر سؤيلهنيلميشدير. پروفسور طاهير حاجييئف «آذربايجان ديلينين يازييا قدركي ايزلري حاقّيندا» آدلي مقالهسينده شومئر و تورك ديللرينين قوهوملوق علاقهلريني آراشديرميش، بو ديللرين فونئتيك، گراماتيك و لئكسيك موقايسهلريني وئرميش، آذربايجاندا داخيل اولماقلا تورك ديللي ائتنوسلارين آلتي مين ايل اوّل شومئرلرله «ياخين مدني، سياسي ايقتيصادي علاقه ده» اولماسي فيكرينه گلميشدير. تانينميش توركولوگ آيدين ممّداوف «آذربايجان ديلينين ائركن تاريخينه داير ماتئرياللار. شومئر ـ تورك لئكسيك پارالئللري» و «تورك ديللرينده ايلكين كؤكلرين برپاسينين نظري پروبلئملري» آدلي مقالهلرينده شومئر ديلينده اولان 100 ـ دن آرتيق سؤز و آنلاملاري تورك ديللرينده كي سؤزلرله موقايسه ائدرهك پارالئلله آپارميش، شومئر و آذربايجان ـ تورك ديللرينين قوهوملوغو قناعتينه گلميشدير. تاريخچي عاليم ي.ب.يوسف اوف «آذربايجانين قديم ساكينلرينين ديلي حاقّيندا» آدلي مقالهسينده آذربايجان ديلي، او جوملهدن قديم تورك ديللري ايله مئسو پوتوميانين شومئر ـ آكاد ديللري آراسينداكي بنزهرليكلري آراشديرميش، آذربايجان ـ تورك ديللرينين يازي تاريخيني ائراميزدان اوّل مين ايللييه عايد ائتميشدير. ديلچي عاليملردن مرحوم توركولوگ فرهاد زينال اوفون «آذربايجان ديلينين منشأيي مسألهسينه دايير» و ممّدعلي نوروزاوفون «مكاني حاللار» آدلي مقالهلرينده ده آذربايجان ـ تورك ـ شومئر آراشديرمالارينا راست گليريك. ميفولوژييايا دايير بير سيرا تدقيقات اثرلرينده ده تورك ـ شومئر قوهوملوق علاقهلري ايله قارشيلاشيريق. عاريف آجالوف «دلي دومرول بويونون كؤكلري و ميفولوژي سيمبوليكاسي» آدلي مقالهسينده «كيتاب دده قورقود» داستانلارينداكي «دلي دومرول» بويونو شومئر ـ تورك ميفولوژيياسي باخيميندان آراشديرميش و شومئر ميفولوژي سيستمينده اوّل اﺅلوب ـ ديريلمه آنلامينين تورك ميفولوژي آنلاملاري ايله علاقهسيندن ساچميشدير. همين مؤليفين «بير قديم شرق ائپيك اوبرازينين شكليني دييشمهسينين تيپولوژي ـ موقايسه ايضاحي» آدلي مقالهسينده ايسه قديم توركلرين اوغوز كاغان و شرق فولكوروندا اولان ايسكندر ذوالقرنين اوبرازلارينين اسكي شومئرلرين گيل قاميش اوبرازي ايله ميفولوژي قوهوملوق علاقهلريندن بحث ائتميشدير. م.يوسف اوفون «باهار حاقّيندا» مقالهسينده ايسه آذربايجان توركلرينين باهار بايرامي ايله ايلگيلي گؤروشلرينين شومئر و آكاد ميفلري ايله علاقهسي تحليله جلب ائديلميشدير. نصير رضايئفين «قوبوستانين شومئر روايتلري» مقالهسينده آذربايجانين قوبوستان و خانلار رايونو اراضيلرينده قايالار اوزهرينده كي اسكي قاييق تصويرلرينين و آرفئولوژي قازينتيلار نتيجهسينده تاپيلان تونج فيگورلارين قورولوشجا شومئرلرين كوسموگونيك باخيشلارينا ياخين اولماسي مسألهلريندن دانيشيلمشيدير. چوخ دَيَرلي تورك عاليمي سايين و.م.كوجا توركون «اسكي تورك ادبياتي» اثرينده، سايين عاليملردن عثمان نديم تونا، ياووز ارجان و باشقالارينين علمي تدقيقاتلاريندا دا شومئر ـ تورك قوهوملوق علاقهلريندن بحث اولونموشدور. روس عاليملريندن ي.آ.بئرتئلسين «ايسكندر حاقّيندا ارومان و اونون شرقده كي اساس وئرسيالاري حاقيندا» /م.ل. 1948 و ي.آ.كوستيوفينين «مقدونيّهلي ايسكندر ادبيّات و فولكور عنعنهلرينده» /م . ـ 1972/. آدلي اثرلرينده ده شرق ـ آذربايجان فولكلوروندا اولان ايسكندر ذوالقرنين صورتيله شومئر ـ تورك ميفولوژي صورتلرينين بنزهر علاقهلريندن بحث اولونموشدور. شومئر ـ تورك قوهوملوق علاقهلري ايله ايلگيلي بيبليوگرافيالارين ساييني آرتيرماق دا اولار. بو علمي تدقيقاتلار ثوبوت ائديركي، ايستر ديلچيليك، ايستر ده ميفولوژي باخيمدان شومئر ـ آذربايجان ـ تورك قوهوملوق علاقهلري تاريخاً مؤوجود اولموشدور. بيز ايسه بو علمي فيكيرلري بير قدر ده درينلهشديرمك اوچون اؤز مقالهميزده «بيل قاميس» داستاني اساسيندا آذربايجان توركلرينين فولكلوروندا شومئر مدنيّتينين ايزلريني و شومئر ـ تورك فولكلور علاقهلريني آراشديراجاغيق. علمي آراشديرمالاريميزدا ـ ين ترجومهسيله باكي دا «گنجليك» نشرياتي طرفيندن چاپ اولونموش «بيل قاميس داستاني»نين آكاد واريانتينا ايستيناد ائتميشيك. ائراميزدان اﺅنجه مين ايلليكلرده ياراديلان «بيل قاميس» داستاني اسكي شومئر ادبيّاتينين قيمتلي نومونهسي ساييلير. ياشاماق آرزوسو، حيات عشقي، هومانيزم و شره قارشي موباريزه بو داستانين اساس پايهسيدير. قديم دجله ـ فرات واديسينده، مئسوپوتومييا اراضيلريندن تاپيلان «بيل قاميس» داستانينين گيل لؤوحهلر اوزهرينده يازييا آلينميش ايلك نومونهلري عصرين ياريسيندا علم عالمينه معلوم اولموش، اينگيليس شرق شوناسي هئنري رايلينسون، جورج ايسميت و باشقالاري بو ساحه ده علمي آراشديرمالار آپارميشلار. سونراكي تدقيقاتچيلار ايسه داستانين شومئر واريانتي الده ائديلمهديييندن اونون آكاد وئرسياسينا استناداً فيكير سؤيلهميشلر. داستانين مضمونو ثوبوت ائديركي، او اﺅز قورولوشو، سوژئتي و ايدئياسي باخيميندان آذربايجان توركلرينين و ديگر تورك ديللي خالقلارين فولكلورونا، او جوملهدن داستان ياراديجيليغينا چوخ ياخيندير. شرق خوصوصيله آذربايجان ميفولوژيياسيندا گئنيش ياييلميش ايسكندر ذوالقرنين حاقّيندا اولان اساطير و روايتلر ايسكندرين و اونو موشايعه ائدن خيضيرين ديريليك سويو آختارماق اوچون ظولمَت دونياسينا گئتمهلر سوژئتي بيل قاميسين اﺅلمزليك آختارماق مقصديله ظولمته گئقهسي سوژئيتنه چوخ ياخيندير. «بيل قاميس» داستانيندا دده اوتنانيشتي دنيز ديبينده اولان گنجليك چيچهيينين يئريني بيل قاميسا بيلديرير. بيل قاميس چيچهيي چتينليكله الده ائتسه ده، اﺅزونه قيسمت اولمور، چيچهيي ايلان آپارير. ايسكندرده بيل قاميس كيمي ديريليك سويونون يئريني، اونون شيمال قوطبوندا ظولمتده اولماسيني مدرك و ايختيار قوجانين روايتيندن اﺅيرهنير، بيل قاميس اﺅلومه چاره تاپا بيلمهدييي كيمي، ايسكندرده اﺅلمزليك قازانا بيلمير، ديريليك سويونو خيضير ايچيب اﺅلومسوزلوك قازانير. ايسكندر حاقّيندا آذربايجان ـ تورك و شرق روايتلرينه اساسلانان عصر آذربايجان شاعيري گنجهلي نيظامي اﺅزونون «ايسكندرنامه» اثرينده گؤستريركي، ايسكندر ظولمت دونياسيندان قاييتديقدان سونرا موقدّس بير ملك اونا آللاه طرفيندن پيغمبرليك وئريلمهسي خبريني گتيرير. و توصيه ائديركي، بير مدرك و هر شئيي بيلن پيغمبر كيمي سفره چيخيب دونياني كؤتولوكلردن تميزليسن. نيظامينين سؤيكهندييي اسكي روايتلرده ايسكندر هر شئيي گؤرن و هر شئي بيلن بير پيغمبر كيمي دونياني رذالتلردن خيلاص ائتمك اوچون سفره چيخير. بيل قاميسدادا پيغمبرليك و ياريم آللاهليق واردير و اودا اؤلومه چاره تاپماق اوچون سفره چيخير. توركولوگلارين فيكرينه گؤره، بيل قاميس هر شئيي گؤرن، هر شئيي بيلن دئمكديركي، بودا آنجاق تانريلارا و پيغمبرلره خاصدير. «قاميس»، «قامئس» سؤزو هامي شئيلر، هر شئيلر معناسيني وئرير. كلاسيك آذربايجان ـ تورك ادبيّاتيندا دا بو سؤز «قامو»، «قاموسو» «هامي، هاميسي» معنالاريندا ايشلهنميشدير. شاه ايسماعيل ختايي اﺅزونون «ده نامه» اثرينده بو سؤز ايشلهتميشدير: قوشلار قاموسو فغانه دوشدو، عشق اودو يئنه بو جانه دوشدو. . «بيل قاميس» داستانينداكي اوتناپيشتي صورتيله آذربايجان فولكلوروندا اولان خيضير صورتي آراسيندا چوخلو بنزهييشلر واردير. اوتناپيشتي و خيضير هر ايكسي اﺅلمزليك قازانميش قهرمانلاردير. لاكين فرق بوراسينداديركي، اوتناپيشتي اينسان نسليني توفاندان خيلاص ائتدييي اوچون آللاهلار طرفيندن اونا اﺅلمزليك وئريليرسه، خيضير چوخ چتين بير يول گئدرك ظولمت دونياسيندا ديريليك سويو ايچديكدن سونرا اﺅلمزليك قازانير. اوتناپيشتينين اﺅلمزليك قازانماسيندا توفان و سو داشقيني، خيضيرين اﺅلمزليك قازانماسيندا ايسه ديريليك سويو اساس رول اوينايير. هر ايكي قهرمانين اﺅلمزلييه چاتماسيندا فولكلوروموزدا موقدّسليك و تميزليك رمزي اولان سو اساس واسيطهدير. اوتناپيشتييه و خيضيرا اﺅلمزليك گتيرن سو هابئله حياتا ياشام و ديريليك وئرن دﺅرد عونصوردن «سو، تورپاق، هاوا، گونش» بيريدير. دَيَرلي تورك عاليمي و.م.كوجا توركون تدقيقاتلاريندا ايسكندر اوبرازي اسكي تورك ميفولوژيياسي ايله، «اوغوزنامه»نين قهرماني اولان اوغوز كاغانلا علاقهلنديريلير. روس عاليمي ده اﺅز تدقيقاتيندا ايسكندر و بيل قاميس اوبرازلاريني تحليل ائدركن هر ايكي ميفولوژي سوژئتين شومئر شرق واريثليك علاقهلري اساسيندا يارانديغيني تصديق ائدير. بوتون بونلار تصديق ائديركي، ايسكندر ذوالقرنين صورتي ايله بيل قاميس صورتي آراسيندا ميفولوژي سوژئت باخيميندان اسكي قوهوملوق و واريثليك علاقهلري واردير. «بيل قاميس» داستانيندا اولان اﺅلمزليك آختارماق اوچون قهرمانين ظولمت دونياسينا گئتمهسي سوژئتي آذربايجان ناغيللاريندا دا واردير. آذربايجان فولكلوروندا گئنيش ياييلميش «ملك ممّدين ناغيلي»ندا گؤستريليركي، مليك ممّدين قوجا آقاسي خستهدير. لقمانين مصلحتينه گؤره او، ديريليك و جاوانليق آلماسيني يئييب جاوانلاشمالي و ساغالماليدير. لاكين گنجليك آغاجينين آلماسيني شر قووّهنين گؤمكچيسي اولان قورخونج دئو اوغورلاييب قارانليق قويويا، ظولمت دونياسينا آپارير. مليك ممّد دئوي يارالايير، اونون آردينجا آشلي قويويا گيريب دئوله ووروشور و اونا غاليب گلير. سونرا قارا قوچون بئلينده ظولمت دونياسينا گئدير و اژدَهاني اﺅلدروب زومرود قوشونون قانادلاريندا ايشيقلي دونيايا چيخير. مليك ممّد گنجليك آلماسيني ظولمته گئديب شر قووّهلرله ووروشدوقدان سونرا چتينليكله الده ائدير. «بيل قاميس» داستانيندادا سئميرلي گنجليك چيچهيي ال چاتماز دنيز ديبيندهدير. بيل قاميس دا مليك ممّد كيمي ظولمتدن كئچيب دده اوتناپيشتي ايله گؤروشدوكدن سونرا اونون مصلحتي ايله چيچك دنيز ديبيندن چوخ چتينليكله الده ائدير. «بيل قاميس» داستانيندا سئجيرلي گنجليك چيچهييني ايلان اوغورلاييب اييلهيير و جاوانلاشيرسا «ملك ممّدين» ناغيليندا دا سئجيرلي گنجليك آلماسيني دئو اوغورلاييب يئيير و جاوانلاشير. لاكين بوسوژئتين بير ـ بيريندن فرقي بونداديركي، بيل قاميس و اونون اﺅروك يوردونون ساكينلري گنجليك چيچهيينه صاحيب اولا بيلميرلر. مليك ممّد ايسه گنجليك آلماسيني قوجا آتاسينا گتيريب اونو جاوانلاشديرير. «بيل قاميس» داستاني ايله آذربايجان خالق داستانلاري آراسيندا دا اوخشار سوژئت علاقهلري چوخدور. بو باخيمدان «كيتاب دده قورقود» داستانلاريني و دده قورقودلا باغلي خالق روايتلريني خوصوصيله قئيد ائتمك لازيمدير. بوتون خالق داستانلاريميزدا، افسانه و ناغيللاريميزدا اﺅلوم حاقدير. حاقدان قاچماق اولماز. اﺅلومون حاقدان گلن بير قيسمت اولماسي «كيتاب دده قورقود» داستانلاريندا دا واردير و بو فيكير داستاندا بئله آچيقلانير: هاني دئديدييم بيگ ارَنلر؟ دونيا منيمدير دئينلر؟ اجل آلدي، يئر گيزلدي، فاني دونيا كيمه قالدي؟ گليملي ـ گئديملي دونيا، سون اوجو اﺅلوملو دونيا، دده قورقودون اﺅزو ايله ايلگيلي خالق افسانه و روايتلرينده ده اﺅلومون حاق اولماسي و اﺅلومدن قاچماغين ايمكانسيزليغي ايدئياسي وئريلير. بو روايتلرين بيرينده دئييليركي، دده قورقود اﺅلومدن قاچيب. 500 ايل دريانين اورتاسيندا ياشايير و عزراييل اونا ياخين دوشه بيلمير. لاكن آللاهين امري ايله عزراييل ايلان جيلدينه گيرير و اوزوب دريانين اورتاسينا گئدرك دده قورقودون جانيني آلير. باشقا بير روايتده ايسه دئييليركي، دده قورقود اﺅلومدن قاچيب دنيزين اورتاسيندا ياشايير و ابدي اولاراق قوپوزونو چالير. قوپوزون اعجازكار سسيندن عزراييل دده قورقودا ياخين دوشه بيلمير. نهايت، دده قورقود او قدر قوپوز چاليركي، يورولوب الدن دوشور و ياتير. بونو گؤرن عزراييل ايلان جيلدينه گيرير و دده قورقودو ياتديغي زامان اؤلدورور. دده قورقود صورتي ايله باغلي اولان بو افسانه ـ روايتين سوژئتي يعني اﺅلومون حاق اولماسي و اينسانين اﺅلومدن قاچماق ايستهمهسي ايدئياسي «بيل قاميس» داستانيندا ائنكيدونون اﺅلومدن قاچماق ايستهمهسي و بوندان قورتولا بيلمهسي سوژئتي ايله چوخ بنزهردير. بيل قاميسين اﺅلومه چاره تاپا بيلمهمهسي ده دده قورقودون اﺅلومدن قاچما بيلمهمهسي ايله عيني ايدئيا دا بيرلشير. هر ايكي داستاندا ايستر دده قورقود، ايسترسه ده ائنكيدو اﺅلومدن قاچسالاردا، اوندان قورتولا بيلميرلر. هر ايكي قهرمانين جاني آللاهلارين امريله آلينير. خالق روايتلرينده دده قورقودن اﺅلمزلييني عزراييل ايلان جيلدينه گيريب اليندن آليرسا، بيل قاميسين دا اﺅلمزلينيي عئينيله ايلان اليندن آلير. اگر دده قورقود عزراييلدن گيزلهنرك اﺅلمزليي دنيزده، سويون اورتاسيندا ياشاماقدا تاپيرسا، بيل قاميس دا گنجليك چيچهييني دنيزين، سويون درينليكلريندن تاپير. هر ايكي قهرمانين اﺅلمزليك آختارماسي دنيزله، سو ايله ايلگيليدير. «بيل قاميس» داستانيندا اولدوغو كيمي، «كيتاب دده قورقود» داستانلاريندا دا اﺅلومه قارشي غضب و عوصيانكارليق احوالي ـ روحيّهسي واردير. اگر بيل قاميس اﺅز دوستو ائنكيدونون اﺅلوموندن غضبلهنيب اﺅلومه چاره آختاريرسا، «كتاب دده قورقود» داستانلاريندا دا دَلي دومرول چاي قيراغيندا كؤرپو اوستونده اﺅلن بير ايگيدين اﺅلوموندن غضبلهنيب اﺅلوم تؤرهدن قووّهني، عزراييلي آختارير. ايستر بيل قاميس ايسترسه ده دَلي دومرول هر ايكيسي آللاهين ايستهيينه قارشي چيخير، تانريلارينا عاصي اولورلار. بيل قاميسين و ائنكيدونون آللاهلارين ايستهيينه قارشي چيخاراق اونلارين حيمايه ائتديكلري سيدر مئشهسيني قيرمالاري و ظاليم هوم باباني اﺅلدورمهلري سوژئتينده ده تانرينين ايستهيينه قارشي چيخماق و اونا عاصي اولماق ايدئياسي واردير. دَلي دومرول ده آللاهين ايستهيينه قارشي چيخير و الهي قووّهنين ايجراچيسي اولان عزراييله قيلينج چكيب اونونلا دﺅيوشور. ائنكيدو ظاليم هوم باباني اﺅلدوردويو و سيدر مئشهسيني قيرديغي اوچون آللاهلارين غضبينه دوچار اولورسا، دَلي دومرول ده عزراييله قيلينج چكيب دﺅيوشدويو اوچون آللاهين غضبينه دوچار اولور. هر ايكي قهرمانا اﺅلوم حؤكمونو آللاهلار وئرين لاكين فرق بوراسينداديركي، دَلي دومرول اﺅز خاتونونون صداقتينه گؤره آللاه طرفيندن عفو ائديليرسه، ائنكيدو آللاهلار طرفيندن باغيشلانيلمير. آذربايجان فولكلوروندا تانري ـ اينسان موناسيبتلري، آللاها غضب و عوصيانكارليق موتيولري اﺅز منشأيني اسكي تورك اساطيرلريندن گؤتورور. «بيل قاميس» داستانيندا اولان تانري ـ اينسان موناسيبتي سوژئتي ده اسكي ميفولوژي قايناقلارا سؤيكهنير. قديم اساطيرلردن گلن تانري ـ اينان قارشي دورماسي سوژئتي «بيل قاميس» و «كيتاب ده قورقود» داستانلاريندا اﺅزونه يئر توتدوغو كيمي سونراكي دﺅورلرده آذربايجان يازيلي ادبيّاتينا دا كئچميش، اورتا عصرلرده شاعيرلريميز بو بشري مؤوضوعا موراجيعت ائتميشلر. آذربايجان شاعيري حئيرانين 1973 ـ جو ايلده اوزو كؤچورولموش «دلي نامه» مثنويسينده «بيل قاميس»دا و «دلي دومرول»ده اولان عئيني آتئيست سوژئتله قارشيلاشيريق. بو اثرده ده تانرييا آسيليك، غضب و عوصيانكارليق روحو گوجلودور. اثرين قهرماني جوشغون طبيعتلي دَليدير. بيرگون او، برك آجير و آللاهدان يئمك ايستهرك اونو ايتّيهام ائدير، اينسانلاردان قورخدوغو اوچون گؤيلره چيخديغيني جسارتله اونون اوزونه دئيير. دَلينين بو جسارتيندن غضبلنن آللاه فرشتهلره امر ائديركي، گئديب دليني قولو باغلي اونون حوضورونا گتيرسينلر. لاكين دلي چوماغيني چكيب فرشتهلري داغيدير. ساغ قالان بير فرشته گئديب اونلاري آللاها بيلديرير. آللاه جبرائيلي دلينين آردينجا گؤندهرير. دلي يئنه ده آللاهين يانينا گئتمكدن ايمتيناع ائدير و جبرائيلا دئييركي، قوي آللاه اﺅزو منيم حوضوروما گلسين چيخيلماز وضعيتده قالان آللاه دلينين يانينا گلير. دلي آللاها چوخ اعتيناسيزليق گؤسترير و سوروشوركي منه نه گتيرميسن و آللاه اونا آلما گتيردييني بيلديرير. دلي غضبلنير و آلماني آللاهدان قبول ائتمير: دئدي: چون مني گؤرمهيه گليبسن، اوتانما، گل منه نه گتيريبسن، دئدي آللاه: سنه آلما گتيرديم، آزين چوخ بويوزه چالما گتيرديم. دئدي: آلما ايسه آلمانام اونو، آلوبان قوينوما سالمانام اونو. ايشي بئله گؤرن آللاه حيلهيه ال آتير و دَلييه آلماني قوخولاماغي تاپشيرير. دلي آللاهلا شرط كسيركي، اگر اينسانلارين گوناهيني باغيشلاسان آلماني قوخولايارام. آللاه بو شرطي قبول ائدير. دَلي آلماني قوخولايير و اﺅلور. مؤوضوعسو قديم اساطيردن گلن بو اثرده كي دَلي صورتي تانري ـ اينسان موناسيبتلرينده اﺅز كاراكتئري اعتيباريله بيل قاميس، ائنكيدو و دَلي دومرول اوبرازلاري ايله بيرلشير. ايستر بيل قاميس و ائنكيدو، ايسترسه ده دَلي دومرول و دَلي عاصي اولدوقلاري تانرييا بويون ايمهين، اونون ايستهيينه قارشي چيخان قورخماز، ايگيد و عوصيانكار قهرمانلاردير. بو قهرمانلار اﺅزلرينين موباريزه مؤوقعلرينه گؤره عئيني بشري ايدئالدا بيرلشيرلر. چونكي اونلاري يالنيز اﺅزلرينين دئييل، بوتون اينسانلارين، بشريتين طالعي دوشوندورور. بيل قاميس دنيز ديبيندن تاپديغي گنجليك چيچهييني اوروك يوردونا آپاريب اﺅز خالقيني جاوانلاشديرماق ايستهدييي كيمي، دَلي ده اينسانلارين خيلاصي اوچون آللاهلا شرط كسير، اونا اينسانلارين گوناهيني باغيشلاتديقدان سونرا آلماني قوخولاماغا راضيليق وئرير ... و بو بشري آماج يولوندا اﺅز جانيندان كئچير. دَلي دومرول ده اينسانلارا اﺅلوم گتيرن الهي قووّهني آختارير، عزراييلله دﺅيوشور. لاكين بيل قاميسدان و ائنكيدودان فرقلي اولاراق دَلي دومرولده و دَلي ده آللاها و اونون گؤندهردييي الهي وارليقلارا قارشي غضب و عوصيانكارليق داها گوجلودور. دَلي اﺅز موباريزليي و قهرمانليغي ايله آللاهين گؤندردييي فرشتهلري داغيديب محو ائدير، جبرائيلي ديهنكله هدهلهيير. حتّا چيخيلماز وضعيّتده قالان آللاه اﺅزو دَلينين آياغينا گلمك مجبوريّتينده قالير. دلييه آچيخ ـ آشكار غاليب گله بيلهين آللاه حيلهيه ال، آتير و ايگيد دَليني حيله يولو ايله اﺅلدورور. لاكين دَلي گوردادا اﺅز عقيدهسيندن دﺅنمور. چوماغيني اليندن يئره قويمور و نكير ـ منكرلري پرهن ـ پرهن ائدير. چوخ زامان ناغيل و داستانلاريميزدا قهرمانلار نذير ـ نيازلا و خالقين دوعاسي ايله دونيايا گليرلر. «دده قورقود» داستانلاريندا «ديرسه خان اوغلو بوغاج خان» بويوندا بوغاج نذير ـ نيازلا و اوغوز ائلينين دوعاسيله دونيايا گلير. بو خوصوصيّته «بيل قاميس» داستانيندادا راست گليريك. اوروك يوردونون ساكينلري تانري آرورونو كؤمهيه چاغيريرلاركي، آرور اﺅزونون يارتديغي ايگيد بيل قاميس كيمي اونا بنزهر ايكينجي بير قهرمان داياراتسين. آرورو اوروك يوردونون دوعاسيني قبول ائدير و گيلدن ائنكيدو آدلي بير ايگيد ياراديب گؤيلردن يئره آتير: آرورو ائشيدهركن اونلارين سؤزلريني، گيلدن بير شئي يوغوروب، گؤيلردن يئره آتدي، قووّتلي بير قهرمان ـ ائنكيدونو ياراتدي. گؤروندويو كيمي، ائنكيدو گؤيدن گلمه خيلاصكار قهرماندير. آذربايجان و باشقا تورك خالقلاريندا اولان تانري اوغلو و يا گؤيدن دوشمه آنلامي ميفولوژي كؤكه باغليدير. بو آنلاييش اسكي تورك فولكلوروندا خيلاصكارليق آتري بوتونون اﺅزونده ياشادير. تورك ديللي خالقلارين ميفولوژي سوژئتلرينده خيلاصكار و حيمايهچي ميفيك اوبراز اولان بوْز قورد و يا گؤي توكلو ائركك بؤرينين گؤي ايشيق و يا شوعاع قيافهسينده گؤيدن يئره ائنمهسي سوژئتي ده بو فيكري تصديق ائدير. آذربايجان خالق ناغيللاريندان اولان «تاپديغين ناغيليندا» د اتاپديق گونشله قارا دئوين ازدواجيندان يارانير و شوعاع واسيطهسيله گؤيلردن يئره دوشور. بوتون بونلار گؤستريركي، ايستر گؤيدن گلن قهرمان ائنكيدو، ايستر گؤي توكلو قوردو يابؤري، ايسترسه ده فولكلوروموزدا اولان تاپديق كيمي ميفيك قهرمانلار خيلاصكارليق، هاميليك و اجدادليق ميفولوژي آنلاميندا بيرلشيرلر. تصادفي ديئيلديركي بيل قاميس شر قووّه اولان هوم باباني محض گؤيدن يئنميش ائنكيدونون كؤمهيي ايله مغلوب ائدير. آذربايجان ـ تورك ميفولوژي گؤروشلرينده اود، سو، بيتگي و تورپاق، شامانليغي قبول ائتميش توركلرده ايسه اود، دمير، سو، تورپاق و آغاج موقدّسلشديريلميش عونصورلر حساب اولونور. آلتاي و ياكوت افسانهلرينده قاراخانين اوغلو اؤلگهنين اينسانلاري تورپاقدان ياراتماسي بيلديريلير. ائنكيدونون گيلدن «تورپاقدان» ياراديلماسي دا آذربايجان و باشقا تورك ديللي خالقلارين اسكي ميفيك گؤروشلري ايله اوست ـ اوسته دوشور. تانري آرورو طرفيندن گيلدن ياراديلان ائنكيدو مئشهيه آتيلير. او، مئشه ده وحشي حئيوانلار آراسيندا بؤيويور، وحشيلرله اونسيّتده اولور: او، وحشي حئيوانلارين دﺅشوندن سود اَمميشدير، قاباغينا قويولموش سفرهدهكي چؤرهيه او، حئيرتله بويلانير گؤزونو دﺅيه ـ دﺅيه، او هله آدام كيمي چؤرهك يئمهيي بيلمير. «بيل قاميس» داستانيندا اولان قهرمانين وحشيلر ايچَريسينده بؤيومهسي سوژئتي بير چوخ ناغيل و داستانلاريميزدا اولدوغو كيمي، «كيتاب دده قورقود» داستانلاريندادا واردير. «باساتين تپه گؤزو اﺅلدوردويو بوي»دا آرزو قوجانين كؤرپه اوغلو كؤچگون واختي دوشوب يولدا قالير، وحشي آسلان اوشاغي آپاريب اﺅز سودو ايله بؤيودور. بو اوشاقدا ائنكيدو كيمي مئشه ده وحشيلرله بير يئرده بؤيويور. آت باسير، قان سومورور، ايگيدليك گؤسترير. بو ايگيدلينيه گؤره دده قورقود اونا باسات آديني وئرير. ايستر ائنكيدو، ايسترسه ده باسات زوومورفيك اونقونلارين حيمايهسي ايله بؤيويورلر. قووّت و گوج رمزي اولان قووّهلرين دﺅشوندن سود اميب ايگيدليك و يئنيلمزليك مرتبهسينه يوكسلمك اﺅز منشأيني اسكي تورك شامانيزميندن و ميفيك تفكّوروندن گؤتورور. اسكي شامان افسانهلريندن اولان شخص ايلك اﺅنجه آلبيسلار طرفيندن اميزديريلير. بوندان سونرا همين شخص شامانليق قازانير و روحلاري گؤرور، اونلارلا دانيشير. بو ايسه اونو تصديق ائديركي، ايستر ائنكيدو، ايسترسه ده باسات اسكي تورك ميفيك تفكّورونه سؤيكهنن و «ميفولوژي آنا» طرفيندن حيمايه ائديلن يئنيلمز قهرمانلاردير. بوتيپلي قهرمانلار يازيلي ادبيّاتيميزدا دا واردير. عصر آذربايجان شاعيري مهجور شيروانينين مؤوضوعسونو خالق ناغيللاريميزدان آلديغي «قصّه شيرزاد» پوئماسينين قهرماني اولان شيرزاددا وحشي شئرلرين سودو ايله بؤيويور و ايگيدليگ مرتبهسينه يوكسهلير «كيتاب دده قورقود» داستانلاريندا قاراجا چوبان، ساري چوبان كيمي ساده خالق ايچَريسيندن چيخميش چوبان صورتلري واردير. بوجور ساده چوبان صورتلرينه «بيل قاميس» داستانيندادا راست گليريك. شهوتلي قادين شاماخات ايگيد ائنكيدونو رام ائديب اونو وحشيلر آراسيندان اﺅزويله اوروكا گتيرركن ايلك اﺅنجه چوبان دوشرگهسينه گليرلر. اوروك يوردونون چوبانلاري ايگيد ائنكيدونو دﺅرد طرفدن دﺅورهيه آليب اونون شأنينه تعريف دئييرلر. ائنكيدو اوروك ائليني وحشي حئيوانلاردان قورويور و چوبانلارا كؤمك ائدير. چوبانلارلا گؤروشدوكدن سونرا ائنكيدو بيل قاميس نكاه شنليينه گليب چيخير. او، اوروك يوردونون اوتوز پهلوانيني دﺅيوشه چاغيرير، حتي اﺅز گوجونو گؤسترمك اوچون ايگيد بيل قاميس اورايا بوراخمير، دﺅيوشده اونا غاليب گلير: گليب چيخدي ائنكيدو او حاصارلي اوروكا، «اوتوز پهلوان گلسين، دﺅيوشرهم ـ دئدي من.» نكاح ائوينه گئدن يولو كسدي هر يئردن .... او گئجه ايشخارا اوچون ياتاق حاضيرلانميشدي، لاكين او، بيل قاميسا تانري تك رقيب گلدي، كسدي حرمخانادا قاپيني آياغيلا، ائنكيدو قاپلاري قويمادي كي، آچيلا، قويمادي كي، بيل قاميس اورايا تشريف قيلا، نكاح حرمخاناسي اﺅنونده توتاشديلار، كوچه ده، ائنلي يولدا دﺅيوشه باشلاديلار. دهليزلر يئره چؤكدو، سيلكهلندي دووارلار، بيل قاميس ديزي اوسته اييليب ائندي يئره. ائنكيدو و بيل قاميسلا باغلي اولان بو سوژئت «كيتاب دده قورقود» داستانلاريندا بامسي بئيرهيين اسيرليكدن خيلاص اولوب اوغوز يوردونا قاييداراق اﺅز دوشمني يالانچي اوغلو يالانچيغي مغلوب ائتمهسي صحنهسي ايله ياخيندان سسلهشير. اوغوز ائليندن آيري دوشوب دوشمن يوردوندا اسير ساخلانيلان بامسي بئيرهك ده ياغيلاردان خيلاص اولدوقدان سونرا نيشانليسي بانو چيچهيين تويو، نكاحي گونو اوغوز ائلينه گليب چيخير. ائنكيدونو اوروكون چوبانلاري قارشيلاديغي كيمي، بامسي بئيرهيي ده ايلك اﺅنجه اوغوزون چوبانلاري قارشيلايير. بئيرهكده ائنكيدو كيمي نكاح گونو اوغوزون پهلوانلاري ايله ياريشير، اوخ آتير، ايگيدلييني نوماييش ائتديرير. ائنكيدو بيل قاميس نكاح اوتاغينين قاپيسيني كسدييي كيمي، بامسي بئيرهكده بانو چيچهيين نكاح اوتاغينا گليب قاپيني كسير، سئوگيليسينه قوووشور. «كيتاب دده قورقود» داستانلاريندا اوغوز يوردونون قهرمانلاري ناموسلو و سئوديكلري قيزلارا صداقتليديرلر. اونلار تورك اخلاقينا اويغون اولاراق اﺅز سئوگيليلريني هئچ زامان يابانجي گؤزهللره دَييشميرلر، دار آياقدا بئله نيشانليلارينا خيانت ائتميرلر. بامسي بئيرهك دوشمن ائلينده اسير اولدوغو زامان كافر بيينين باكره قيزي بئيرهيه ايگيدليينه گؤره عاشيق اولور. حتّا بئيرهيي آزاد ائدرك سئودييني بيلديرير. لاكين بئيرهك اسيرليكدن آزاد اولماق اوچون ياغي قيزيني قاييديب حلالليقلا آلاجاغينا سؤز وئرسه ده، اﺅز سئوگيليسي بانو چيچهيي دوشمن قيزي ايله دَييشمير. «بامسي بئيرهك» بويوندا اولدوغو كيمي، ايگيدليينه گؤره يابانجي گؤزهلين قهرمانا عاشيق اولماسي سوژئتي «بيل قاميس» داستانيندادا واردير. بيل قاميسلا ائنكيدو سيدر مئشهلرينين حيمايهچيسي اولان ظاليم هوم باباني اﺅلدوردوكدن سونرا تانري آنونون قيزي ملئيكه ايشتاردا هوم بابايا غاليب گلن بيل قاميسا ايگيدليينه گؤره عاشيق اولور. ملئيكه ايشتار بيل قاميسا يابانجي اولدوغو كيمي، كافر ائلينين قيزي دا بئيرهيه يابانجيدير. اودوركي، هر ايكي قهرمان يابانجي قيزلارلا ائولنميرلر. يئددي قورتوما ايچدي، چايين سويو يوخ اولدو. نفس درديكجه يئرده يئددي خندهك اويولدو. اوروكون يوز ايگيدي ييخليدي او خندهيه. بونا اوخشار سوژئت عئينيله «كيتاب دده قورقود» داستانلاريندا واردير. اگر «بيل قاميس» داستانيندا ملئيكه ايشتارين خواهيشي ايله تانري آنو طرفيندن گؤندريلن وحشي و آزمان بوغا اوروك يوردونا فلاكت و موصيبتلر گتيريب ايگيدلري محو ائديرسه «باساتين تپه گؤزو اﺅلدوردويو بوي»دا دا قونور قوجا ساري چوبانلا پري قيزينين ازدواجيندان يارانان نهنگ تپه گؤز اوغوز ائلينين باشينا موصيبت و بلا گتيرير، اوغوزون ايگيدلريني محو ائدير ... بوغادا، تپه گؤزده اوروكون و اوغوزون دوشمنلريدير. هر ايكي دوشمن اوروك و اوغوز ائلينه الهي قووّهلر ـ تانريلار و پريلر طرفيندن گؤندريلير. بوغاني تانري آنو و اونون قيزي ملئيكه ايشتار حيمايه ائديرسه، تپه گؤزوده پري قيزي حيمايه ائدير. پري قيزينين تپه گؤزه وئردييي سئحيرلي اوزوك اونو اوخدان و قلينجدان قورويور. ائنكيدونون هوم بابا ايله دﺅيوشه گئتمهسي صحنهسينده ده بونا بنزهر موتيوله قارشيلاشيريق. بيل قاميسين آناسي نينسون اﺅز اوغلونون دوستو اولان ائنكيدونون بوينونا طيليسم تاخيب اونلاري قورخونج هوم بابا ايله دﺅيوشه گؤندرير. تپه گؤزو اﺅز آناسينين وئردييي سئحيرلي اوزوك قورويورسا، ائنكيدونو دا دوستونون آناسينين وئردييي طيليسم قورويور. شومئر ميفولوژي گؤروشلرينده اونقون كيمي تصوير اولونان «ياباني اﺅكوز و يا داغ بوغاسي» ايله باغلي «كيتاب دده قورقود» داستانلاريندا «ديرسه خان اوغلو بوغاجين بويوندا» دا واردير. بايانديرخانين مجليسينده اوغوز يوردونون قهرماني نهنگ دوغاني باسيب كسير و بوغاج آديني قازاناراق شؤهرتلهنيرسه، «بيل قاميس» داستانيندا دا بيل قاميسا ائنكيدو وحشي بوغاني اﺅلدوروب اوروك يوردونو خيلاص ائدير و شؤهرتلهنيرلر. «بيل قاميس» قهرمانلاري ايله «كيتاب دده قورقود» قهرمانلارينين آپارديقلاري موباريزه ده ايدئيا باخميندان عئينيدير. ايستر بيل قاميس و ائنكيدونون ايسترسه ده باساتين آپاريقلاري موباريزه عوموم خالق آزادليغي و ابدي حيات اوغروندا آپاريلان بشري موباريزهدير. بو باخيمدان هر اوچ قهرمان كاراكتئر اعتيباريله بشري قهرمانلاردير. «كيتاب دده قورقود» داستانلاريندا آذربايجان توركلرينين ايسلاميّتدن اوّل كي حيات طرزي، معيشتي، عادت ـ عنعنهسي و دونيا گؤروشده «بيل قاميس» داستانيندا موتيولرله اوست ـ اوسته دوشور. «كيتاب دده قورقود» دا ايسلاميّتين حرام بويوردوغو ايچكي و شراب مادّي حيات نعمتي كيمي تعريفلنير، اوغوز ائلينين ايگيدلري شراب ايچيب مست اولورلار. ايسلاميّتدن اوّل كي تورك معيشته خاص اولان بو خوصوصيّته «بيل قاميس» داستانيندا دا راست گليريك. اوروك يوردونون قهرمانلاري دا توركلر كيمي شراب ايچير، شراب و ايچكي حيات نعمتي و دونيا قيسمتي كيمي تعريفلنير. شهوتلي قادين شام خات ايگيد ائنكيدويا يئمك و ايچمك تكليف ائدرهك دئيير: ياوا قادين سؤز آچيب ائنكيدويا دئييركي: «چؤركدن يئي، ائنكيدو، بو، حيات نعمتيدير. سيكئرا ايچگينن سن، او، دونيا قيسمتيدير ... ائنكيدو دا «دده قورقود» قهرمانلاري كيمي شراب ايچهرك مست اولور، شرابين ايتيسي قازان خان كيمي اونون دا باشينا وورور: ائنكيدو دويانجان اوكي، وار چؤرهك يئدي، ائستوندن يئدي كؤيوم سيكئرادان گيلهتدي اونون روحو اوينادي، بئيني تامام آچيلدي قلبينه سؤينج دولدو، چؤهرهسيني نورآلدي. «كيتاب دده قورقود» داستانلاريندا بايينديرخان و قازان خان مجليس قوروب ايچ اوغوز و داش اوغوز يوردونون جماعتينه يئمك و شراب وئردييي كيمي، «بيل قاميس» داستانيندادا ائل آغ ساققالي اولان دده اوتناپيشتي دونيا توفانيندان اﺅنجه شهر ساكينلرينه يئمك و شراب وئرير، اونلاري يئديريب و ايچيرير: شهر ساكينلرينه ياخشي بير اﺅكوز كسديم، هرگون عادتيم ايدي، موطلق قويون كسرديم. چاي سويو قدر خالقا ديونجا شراب وئرديم، مئيوه شيرهسي، شربت ـ سيكئرا، آغ، آل شراب ايچديلر اوكي وار. يئني ايل شنلييي تك كئف چكيردي آداملار. بو فاكتلار بير داها تصديق ائدركي، ايستر اسكي شومئرلرين، ايسترسه ده آذربايجان توركلرينين ايسلاميّتدن اوّل كي حيات طرزي، معيشتي عنعنهسي عئيني اولموشدور. اﺅكوز كسمك، قويون قوربان وئرمك و يئني ايل شنلييي كئچيرمك توركلرده اولدوغو كيمي، اسكي شومئرلرين معيشتينده ده اولموشدوركي، بوتون بو معيشت اوخشارليقلاري آنجاق شومئر ـ تورك كؤك بيرلييندن ايرهلي گله بيليردي. تصادفي دئييلديركي، گؤركملي عاليملريميزدن ساييلان علم الدّين عليبيگزاده اﺅز تدقيقاتلاريندا شومئر ـ تورك كؤك بيرليي مسألهلريندن دانيشاركن يازير: «بيلينمكدهدير كي، «تاريخ شومئردن باشلار»سادا، ادبيّاتدا «گيل قاميش» داستانيندان باشلار. بو داستان بيزيم بؤيوك آتالاريميزين شومئر توركلرينين اولدوغونا، بديعي ياراديجيليغي استاتيك دوشونجهني، علميميزي و روحي اﺅزهلليكلريميزي اونلاردان آلديغيميزا دليلدير. بو داستان بيزيم اوچ اسكي دﺅورون، ادبيّات تاريخيميزين ايلك پارلاق نومونهسيدير. «گيل قاميش» داستانينين اساسيني تشكيل ائدن حاديثهلر، دوستلوق ـ قارداشليق عنعنهلري، معنوي تميزليك، صافليق، يوكسك، عالي جناب حيصّهلرله احاطه اولونما، عشقه ـ محبّته صاديق قالما، عائلهوي محبّت مسئلهلري، اﺅلومسوزلويه يؤنهليش و باشقالار شومئر خالقينين ييخيلماسيندان سونرا بئله اﺅلمهميشي، آغيزلاردا، سينهلرده، اورهكلرده، قاندا ـ ايليكده ياشاراق زامانلا سوزولهرك گليب «دده قورقود كتابيندا» يئر آلميشدير». ائنكيدودا اﺅز گلهجك طالعيني اوّلجهدن يوخودا گؤرور و دوست بيل قاميسا دانيشير. «كيتاب دده قورقود» داستانلاريندا «سالور قازانين ائوينين ياغمالانماسي» بويوندا دا سالور قازان ائوي ياغمالانديقدان سونرا يوخودا «قارا ـ قايغيلي احوالاتلار» گؤروب ناراحات اولور. قازان خانين يوخوسونو قارداشي قاراگون يوزورسا، بيل قاميسين يوخوسونو آناسي نينسون، ائنكيدونون يوخولاريني ايسه دوستو بيل قاميس يوزور. هر ايكي داستاندا يوخولارين تورك معيشتينه اويغون اولان خالق يوزوملاري ايله قارشيلاشيريق. «كيتاب دده قورقود» داستانلاريندا تصوير اولونان اوغوز يوردونون ارهنلري كيمي، اوروك ائلينين ده ايگيدلري دوشمنه قارشي آمانسيز و آييق ـ ساييقديرلار. تورك خالقلارينا مخصوص اولان دﺅيوش و جنگاورليك روحو عئينيله اوروكون ايگيدلرينده ده واردير. اونلاردا تبيل سسيله اويانير، دﺅيوشه حاضير اولورلار: تبيل سسلهنن كيمي اويانير ايگيدلري، سيچرايير ياتاغيندان اوروكون ارهنلري. اوغوز يوردوندا دﺅيوش باشلانان زامان «آلايلار باغلانير، قوشونلار دوزولور، بورولار چالينير و تاووللار دﺅيولور». «باش كسيب قان تؤكمكله» آد ـ سان قازانماق و ايگيدليك مرتبهسينه يوكسهلمك، هابئله بو يوللا اﺅز توركلويونو تصديق ائتمك اسكي تورك عنعنهسيندن گؤتورور. بو ايگيدليك فونكسيياسي آذربايجان ـ تورك فولكلوروندا بشري كاراكتئر داشيماقلا ياناشي، خئيرين شره قارشي يؤنلمهسي و شري مغلوب ائديب اونا غاليب گلمهسي آنلاميني ايفاده ائدير. «كيتاب دده قورقود»دا بوغاج، باسات، بئيرهك، «اوغوز كاغان» داستانيندا اوغوز كيمي قهرمانلار ايگيدليك گؤستريب آد ـ سان قازانير و شره غاليب گليرلر. بو خوصوصيّت «بيل قاميس» داستانيندا دا واردير. بيل قاميس و ائنكيدو سيدر مئشهلريني حيمايه ائدن شر طبيعتلي ظاليم هوم بابايا قارشي ووروشورلار. بيل قاميس اﺅز دوستو ائنكيدويا دئيير: گل بير گون ال بير اولاق، گئدهك اونو اﺅلدورهك، دونيادا نه پيس گؤز وار، شر اوجاق وار سؤندورهك. ايستر بيل قاميس، ايسترسه ده ائنكيدو ظاليم هوم باباني اﺅلدوروب شره غاليب گلديكدن و «دده قورقود» قهرمانلاري كيمي «باش كسيب قان تؤكمكدن» سونرا ايگيدليك مرتبهسينه يوكسهليب، شؤهرتلهنيرلر. آذربايجان خالق داستانلاريندا، ناغيل و افسانهلريميزده بعضاً قهرمانلار داغلا صؤحبت ائدير، داغا اينام بسلهيير، دردلريني داغلا بؤلوشورلر. حتّا بير سيرا تورك خالقلاريندا «اجداد خيلاصكار»، «حامي روح»، «قهرمانليتي سيمبولو»، «تورك ائتنوسونون خيلاصكاري»، «يول گؤسترن» كيمي قبول ائديلن بوْز قوردون اﺅزوده «ميفولوژي آنا، يا خود وطن» فونكسيياسيني ايفاده ائدير، آلتاي روايتلرينده قادينلار داغي اﺅزلرينه قايين آتا ساييرلار. حتّا اونلاردا تو اييهسي «داغ اييهسي» آدلي داغي قورويان موقدّس بير روح دا وارايدي. آذربايجان ـ تورك فولكلوروندا «ميفولوژي آنا» اوبرازيني ايفاده ائدن يورد داغلارينا موقدّس اينام مسئلهسي «بيل قاميس» داستانيندا دا واردير. اوروك يوردونون ساكينلري داغا خيلاصكارليق و خئير گتيرن موقدّس يئر كيمي اينانيرلار. سفره چيخان بيل قاميس داغا راست گلرهك دئيير: بيل قاميس داغا چيخيب اطرافا گؤزگزديردي، «داغ، منه سن خئيرلي يوخو گتير» ـ سؤيلهدي. «بيل قاميس» داستاني آذربايجان توركلرينين و ديگر تورك خالقلارينين فولكلوروندا اولان آغاجا اينامي دا اﺅزونده عكس ائتديرير. معلومدوركي، بير سيرا تورك ديللي خالقلار ميفولوژي باخيمدان «آغاجي تانري و يا تانريدان آيريلميش بير پارچا حساب ائديرديلر». حتّا آلتايدا شامانلارين فيكريجه قايين آغاجيني اﺅلگن تانريچا اوماي گؤيدن گؤندررميشدير ... اوغوزخان آغاج آلتينا نورلا ائنميش، قيز گؤرموش، اونونلا ائولنميشدير. بير سيرا آلتاي افسانهلرينده ايسه مئشهلرين شيطانلار طرفيندن ياراديلماسينا دا اينام واردير. «بيل قاميس» داستانيندا دا ليوان داغلاريندا سيدر مئشهلرينين آغاجلاريني شر طبيعتلي قورخونج هوم بابا حيمايه ائدير. بيل قاميس و ائنكيدو آغاجلارين حاميسي هوم باباني اﺅلدوردوكلرينه گؤره تانريلارين غضبينه دوچار اولورلار. لاكين بيل قاميس ياريم آللاه اولدوغو اوچون تانريلار اونا دئييل، ائنكيدويا اﺅلوم حؤكمو وئريرلر. تانري منشألي و يا ياريم آللاه اولماسي ايله بيل قاميس اسكي تورك ميفولوژي اوبرازلاري ايله ده بيرلشير. چونكو تورك فولكلوروندا اولان اوغوز كاغان صورتي ده ياريم آللاه و تانري منشأليدير. اينسانين خئيرخواه و موقدّس عمللرينه گؤره بشري يوكسكلييه و اينسان ـ تانري سويّهسينه يوكسلمهسي ايدئياسي آذربايجان و باشقا تورك خالقلارينين قهرمانليق ائپوسوندا اولان بير سيرا قهرمانلارين بشري آزادليق ايدئاليني ايفاده ائدير. احتيمال ائتمك اولاركي، بلكه ده شرق ايجتيماعي و ديني ـ فلسفي فيكير تاريخينده درين كؤك سالميش اينسانين تانري سويّهسينه يوكسلمهسي، صوفيزيم و تانريچيليق فلسفهسي اﺅز ايلكين قايناقلاريني اسكي شومئر ـ تورك مدنيّتينين تانري ـ اينسان آنلاييشيندان گؤتورموشدور. چونكي صوفيزمده ده اينسان بشري يوكسكلييه، يعني تانري ـ اينسان سويّهسينه قالديريلير. «بيل قاميس» داستاني آذربايجان توركلرينين، او جوملهدن ديگر تورك خالقلارينين ميلّي معيشتينده اولان بير سيرا عادت ـ عنعنهلرله ده ياخيندان سسلشمكدهدير. تورك خالقلاريندا بئله بير عادت واردير: اوزاق يئره سفره چيخانين آرخاسينجا سو آتيب خئير ـ دوعا وئررلركي، سفري اوغورلو اولسون و ساغ ـ سلامت گئري قاييتسين. ناغيل و داستانلاريميزدا دا هميشه ائل آغ ساققاللاري و آنالار دﺅيوشه و اوزاق سفره گئدن قهرمانلارا خئير ـ دوعا وئريب يولاساليرلار. معيشيتيميزده و ميلّي فولكلوروموزدا اولان بو عنعنهيه «بيل قاميس» داستانيندا دا يئر وئريلير. شر طبيعتلي قورخونج هوم بابا ايله دﺅيوشه گئدن بيل قاميسي اوروك يوردونون آغ ساققاللاري خئير ـ دوعا و مصلحت وئريب يولا ساليرلار: ائل آغ ساققاللاري اونا خئير ـ دوعا وئرديلر. بيل قاميسي يول اوچون نصيحت ائلهديلر. بيل قاميسين آناسي نينسون اوغلونو دﺅيوشه يولا سالمازدان اﺅنجه چيميب، تميزلنير، قامتينه لاييق گؤزهل ليباس گئيينير، سينهسينه ياراشان بويونباغي تاخيب، باشينا تاج قويوبو بيل قاميسلا ائنكيدونون آرخاسينجا بير جام تميز سو آتير: نينسون دﺅنوب اﺅزونو آرامخانايا سالدي صابونلو كؤكلر ايله بدنيني يودو او. اﺅز قامتينه لاييق گؤزهل پالتار گئيدي او. سينهسينه ياراشان بويونباغي دا سالدي، بئلينه قورشاق و دوروب باشينا تاج قويدو او. ايگيدلرين آردينجا بير جام تميز سو آتدي. «بيل قاميس» داستانيندا آذربايجان ـ تورك فولكلوروندا گئنيش ياييلميش خالق اينانجلارينا دا يئر وئريلير. بيل قاميسين آناسي نينسون اﺅز اوغلونون دﺅيوشدن سلامت قايتيماسي اوچون اليني گؤيلره توتوب دوعا ائدير و چؤرهك اونونو تانري شاماشين شرفينه قوربان قويور: اليني گؤيه دوتدو، اون قورباني قويدو او، شاماشين شرفينه. دده اوتناپيشتي ده دونيا توفاني و سو داشقينيندان خيلاص اولوب قورويا چيخديغي زامان اﺅلومدن قورتولدوغو اوچون قوربانلاركسير: من چيخيب دﺅرد طرفين دﺅردونه قوربان وئرديم، قالخيب داغين باشينا گؤيلره تعريف دئديم. آذربايجان ـ تورك معيشتينده ايشلهنن خئير ـ دوعا و آلقيشلار شومئر ـ تورك ميلّي معيشت علاقهلرينين آراشديريلماسي باخيميندان داها چوخ ماتئريال وئرير. فاكتلارا نظر سالاق: «گيل گاميش» داستانيندادا آذربايجان ـ تورك معيشتينده ايشلهنن بوجور خئير ـ دوعا و آلقيشلارلا قارشيلاشيريق. اوروك يوردونون جماعتي بيل قاميسي دﺅيوشه يولا سالاركن دئييرلر: آللاهين سنلن گئتيسن، تانري حيفظ ائتسين. «ص ـ 29» قوي ان اوغورلو يوللار سني اورا آپارسين، قوي يوللار سني بيرده بو اوروكا قايتارسين. «ص ـ 29» آذربايجان ـ تورك آتالار سؤزلرينه و مثللرينه ده «بيل قاميس» داستانيندا راست گليريك. نومونهلره نظر سالاق. خالقدا: اينسان بوگون وار، صاباح يوخ. «بيل قاميس» دا: كيملر گونشه چاتيب آللاهلاردان ساوايي؟ اينسان ايسه بوگون وار، صاباح يوخ. «ص ـ 26» خالقدا: ايگيد اﺅلر، آدي قالار. بيل قاميسدا ظاليم هوم باباني اﺅلدورمهيه گئدركن دوستو ائنكيدويا دئيير: محو اولسام غم يئمهيين، دونيادا آديم قالار. «ص ـ 26» آذربايجان ـ تورك فولكلوروندا و كلاسيك بديعي ادبيّاتيميزدا اسكي ديني و ميفيك گؤروشلرله سسلهشن «يئددي» رقمي ايله باغلي اينام دا «بيل قاميس» داستانيندا گئينش يئر توتور. ظاليم و شر قووّه اولان هوم بابانين سئحيرلي گئييملرينين سايي يئدديدير. او، بو يئدي گئييمين آنجاق رقيبلري ايله دﺅيوشلرده گئيينير. تانري شامان بيل قاميسا بيلديريركي هوم باباني اﺅلدورمهيين و اختي چاتميشدير. چونكي او، يئددي قورخونج لباسيني اينينه گيينمهميشدير: او، اينينه گئيمهميش يئددي قورخونج گئييمي، گئييملريندن يالنيز تك بيري ايينيندهدير. «ص ـ 40» داستاندا اوروك يوردونا موصيبت گتيرمك اوچون تانلارين گؤندهردييي وحشي و آزمان بوغادا فراتين سويونو قوروتماق اوچون يئددي قورتوم ايچير. نفس آلاندا يئرده يئددي خندهك قازيلير. ائنكيدو يئييب ـ ايچركن «يئددي گويوم» سيكئرا ايچير. اوروك يوردونون قالاسي دا يئددي مدرك طرفيندن تيكيليب. قالانين قاپيلاري دا يئددي قيفيلليدير: ديوار بيشميش كرپيجدن برك هؤرولموش باش ـ باشا، يئددي مدركمي قويوب قالانين هيمينه داش؟ «ص ـ 9» اوروك قاپيلاريندان يئددي قيفيل آچيلدي. «ص ـ 27» «كيتاب دده قورقود» داستانلاريندا دا يئددي موقدّس رقمي ايله قارشيلاشيريق. داستانين «بامسي بئيرهك» بويوندا بئيرهيين باجيلارينين سايي يئدديدير. بئيرهك تاجيرلردن ائل ـ اوباسيني سوروشان زامان تاجير اونا دئيير: يئددي باجيني يئددي يول آيريجيندا آغلار گؤرودوم، بامسي «كيتاب دده قورقود» ص ـ 157 «كوراوغلو» داستانيندا دا كوراوغلونون دَليلرينين سايي يئددي مين ئيددي يوز يئتميش يئدديدير. ناغيل و داستانلاريميزدا قهرمانلار و عاشيقلر يئددي گون، يئددي گئجه يول گئدير.» سئوگيليلر «يئدي گون، يئددي گئجه» توي ائديرلر. كلاسيك يازيلي ادبيّاتيميزدادا يئددي موقدّس رقمي ايله علاقهدار فاكتلار چوخدور. نيظامي گنجوي بو موناسيبتله اﺅزونون «يئددي گؤزهل» محمّد فيضولي «يئددي جام» «يئددي اورنگ» اثرلريني يازميشلار. آذربايجان فولكلوروندا نوحلا باغلي خالق روايتلرينده ده نوحون يئددي گون توفاندا قالماسي حاقّيندا فيكير سؤيلهنيلير. بوتون بونلار تصديق ائديركي، شومئر ـ آذربايجان ـ تورك ميفيك تفكّورو عئيني منبعدن قايناقلانير. آذربايجان توركلرينين فولكلوروندا گئنيش يئر توتان خالق افسانه و روايتلري ده «بيل قاميس» داستانينداكي سوژئتلرله ياخيندان سسلشمكدهدير. ناخچيوان فولكلوروندا نوح توفاني ايله ايلگيلي بئله بير افسانه ـ روايت دولاشماقدادير: روايت ائديرلركي، «اينسانلار دوز يولدان آزديقلاري اوچون آللاهين اونلارا غضبي توتموش و دونياني كؤتولوكلردن تميزلمك اوچون سو توفاني ياراتميشدير. يئر اوزونو سو آلديغي زامان نوح پيغمبر آللاهين امريله بؤيوك بير گمي دوزهلتميش و جانليلار عالميني ياشاتماق اوچون هر حئيواندان بيرجوت ائركك ـ ديشي گؤتورموش و اﺅز قومو ايله گمييه مينميشدير. يئددي گون داوام ائدن توفاندا نوحون گميسي دجله ـ فرات ساحيللريندن قالخاراق توركيّهنين آغري داغيندان كئچميش و ناخچيوانداكي آچ داغا، هاچا داغا ديرهك داغي اورتادان پارچالاييب ياريق آچميش «بونا گؤره ناخچيواندا همين داغا هاچاداغ دئييرلر»، داها سونرا گمي ناخچيواندا اوردوبادين نسيروازكندي ياخينليغينداكي قاشيجيق ذيروهسينين سينهسينده يئرلشن گمي قايا آدلي داغدا مسكونلاشميشدير». چوخ ماراقليديركي، ناخچيوان فولكلوروندا راست گلدييميز بوافسانه ـ روايتين «بيل قاميس» داستانينداكي «شومئر نوحو» ايله، باشقا سؤزله دئسك، داستانداكي دده اوتناپيشتينين باشينا گلنلرله اوست ـ اوسته دوشور ناخچيوان افسانهسينده تصوير اولونان نوح توفانيله اسكي «شومئر نوحو»نون عيني منبعدن قيدالانديغيني آراشديرماق اوچون فاكتلارا نظرسالاق: «بيل قاميس» داستانينين قهرماني اولان ايگيد بيل قاميس اﺅز دوستو ائنكيدونون اﺅلوموندن دهشته گليب غضبلهنير و اﺅلومسوزلويون سيرّيني اﺅيرهنمك اوچون اﺅلمزليك قازانميش دده اوتناپيشتينين يانينا گليب اونونلا گؤروشور. دده اوتناپيشتي اﺅز باشينا گلنلري بيل قاميسا دانيشاراق دئيير: اوتنا پيشتي سؤز آچيب بيل قاميسا سؤيلهيير: «بيل قاميس»، ائشيت، سنه سئحيرلي سؤز دئيهجم. تانريلارين سيرّيني سنه آگاه ائدهجم. فراتين ساحيلينده ابدي مسكن سالان، شورو پياك شهريني سن ياخشي تانييرسان. همين قديم شهره تانريلار ياخينديرلار، توفان ايستهدي كؤنول، اورهكلري اونلارين، ايستهديلركي، قوپسون توفاني تانريلارين. معلوم اولوركي، موقدّس تانريلار اولان آنو، ائلليل، نينورتا، ائتنوگي و ائيايئره توپلاشاراق مشورت ائتميش و شره اويان محو ائتمك اوچون توفان و سو داشقيني تؤرهتميشلر. لاكين تانري ائيا آللاهلارين بو سيرّيني گيزلي ساخلاماميش، اونو داخمايا، ديوارا و اوبار توتونون اوغلو اوتناپيشتيه آچيب سؤيلهميش و دئميشدير: «اي داخما، داخما، داخما اي ديوار، ديوار، ديوار ائشيت، آداخما ديوار، ياددا ساخلا نه كي وار. شورو پپاكي شهرينده اوبار توتونون اوغلو سؤكرهك مولكلريني، اونلاريدان گمي دوزهلت، بو وار ـ دﺅولتي ترك ائت، حيات بارهده دوشون زنگينلييه نيفرت ائت، روحونو خيلاص ائله، سن بوتون جانليلاري ييغيب گمييه يوكلهن قوي دﺅرد كونج اولسون سنين دوزهلدهجهيين گمي. ائني ده اوزونونا قوي تن اولسون، دوز گلسين، تاختاپوش ووردور اونا، اﺅرتورك چكديك اوستوندن» تانري ائيانين بو مصلحتيندن سونرا دده اوتناپيشتي يوردون ايگيدلريني باشينا ييغيب مولكلري سؤكدورور، تاختالاريندان ايسه «ساحهسي بير هئكتارين اوچده بيري» بويدا، ائني و اوزونلوغو 20 و 120 ديرسك حجمينده بير گمي دوزهلتديرير. گميني زيتون ياغي، قير و قترانلا هامارلايير، سونرا دا نهيي وارسا گمييه يوكلهيير: منيم نهييم وارديسا او گمييه يوكلهديم ... نه حئيوانيم وارديسا اوگمييه يوكلهديم. كولفتيمي، نسليمي ييغيشديرديم گمييه، گمييه مينديم سونرا، قترانلاديم قاپيني. يئددي گون داوام ائدن توفاندان سونرا اوتناپيشتينين گميسي نسير داغينا دييب دايانير. بو صحنهني اوتناپيشتي داستاندا بئله دانيشير: بوجور قووغا ايله گليب يئددي گون اولدو، داشقين تامام داياندي، قاسيرغالار سوووشدو. من نفسليي آچديم اوزومه ايشيق دوشدو. باخديم ساكيت دنيزه، گؤردوم غضبي سؤنوب، بوتون بشريّتسه تامام تورپاغا دﺅنوب. يئرلر يكسان اولموشدو دونيا دوم دوز دام كيمي، من ديزي اوسته چؤكدوم، ياش توتدو گؤزلريمي، آغلاريم هؤنكور ـ هؤنكور. باخيرديم ساحيللره، گؤروم نه وار اورادا، اون ايكي منزيلليكده گؤرونوردو بير آدا. همين نسير داغيندا داياندي بيزيم گمي. ناخچيوان افسانه ـ روايتينده نوحون سودان قورويا چيخماق اوچون گميدن قارانقوشو و گؤيرچيني بوراخماسي فاكتي دا دده اوتناپيشتينين گميدن اوچوردوغو قوشلارلا اوست ـ اوسته دوشور. اوتناپيشتي ده يئددي گون نسير داغيندا گميده قالديقدان سونرا قورويا يول تاپماق اوچون گؤيرچيني، قارانقوشو و قوزغوونو بوراخير: داغ گميني ساخلاييب توتموشدو داياق كيمي، دوز ايكي گون قويمادي گميني ترپشمهيه ... يئدديينجي گون گلنده من گؤيرچين چيخاريب اونو بوراخديم گؤيه. گؤيرچين اوچدو، گئديب دﺅندو گئرييه، قونماغا يئر تاپمادي، بيرده گئري قاييتدي. قارانقوش اوچدو، اوچدو، گئديب دﺅندو گئرييه، قونماغا يئر تاپمادي، بيرده گئري قاييتدي. من قوزغونو چيخاريب اونو بوراخديم گؤيه، قوزغون يول گئديب تاپدي سويو چكيلميش يئري، اوردا يئددي قيغلادي، داها دﺅنمهدي گئري. من چيخيب دﺅرد طرفين دﺅردونه قوربان وئرديم. بوتون بو فاكتلار گؤستريركي، قديم دونيا توفاني نوحدان اﺅنجه اسكي شومئرلرله باغلي اولموش، سونرالار بابيللره كئچميش، داها سونرا ايسه فولكلور علاقهلرينده ياشاميشدير. لاكين بورادا ناخچيوانلا ايلگيلي ماراق دوغوران چوخ قيمتلي فاكتلا قارشيلاشيريق. بو فاكت ناخچيوانداكي نسير داغ كندي ايله علاقهداردير. بيل قاميس اﺅلمزليك قازانميش دده اوتناپيشتيني گؤرمك اوچون چوخ اوزون بير يول گئدير. بو يول دجله ـ فرات ساحيللريندن باشلاييب اوتناپيشتينين مسكن سالديغي آچ داغا، نسير داغا قدر اوزانان چتين بير بير يولدور. بيل قاميس آچ داغا گئدن بو چتين يول حاقّيندا قطعيّتله دئيير: جانيمي غم بوروسه، قلبيمي غم ازسه ده، ايستيسه، شاختاديسا، قارانليق ظولمتسه ده، آه چكيب آغلاسامدا، ايرهلي گئدهجهيم، آچ داغا گئدن يولو من سفر ائدهجهيم. اوتناپيشتينين دئديكلريندن ايسه آيدين اولوركي، او فراتين ساحيللرينده يئرلشن شوروپپاك شهرينين ساكيني اولموش و توفانا دوشوب نسير داغينين اتكلرينده مسكونلاشميشدير. چوخ ماراقليديركي، «بيل قاميس» داستانيندا آدي چكيلن داغ ـ يئر آدلاري ناخچيوان اراضيسيله باغليدير. دده اوتناپيشتينين «همين نسير داغيندا داياندي بيزيم گمي»، ـ دئيه آديني چكديي نسير داغي دا اراضيجه هاچا داغا «أچ داغا» ياخين اولان اوردوباد اراضيسيندهدير. لاكين همين داغ ايندي نوحون گميسيله علاقهدار اولاراق گمي قايا آدلانير. گمي قايانين ذيروهسيله قاپيجيق آدي ايله منبعلرده قئيد اولونور. اصيلده قاپيجيق نوحون توفاندان خيلاص اولوب يئني حياتا باشلاديغي و دونيايا آچديغي يئني حيات قاپيسيديركي، بونونلا علاقهدار اولاراق گمينين دايانديغي همين ذيروهيه قاپيچيق آدي وئريلميشدير. بو ذيروه دنيز سويّهسيندن 3917 ـ 3904 متر يوكسكده يئرلشير. و بورادا اسكي نوح ايّاميندان قالان داش مزارلار، چوخلو قايا اوستو رسملر، داشا حكّ اولونموش يازيلار واردير. بو يازيلارين حرفلرينين بير چوخو قديم اورخون ـ يئنيسئي كيتابهلرينين حرفلرينه چوخ اويغون گلير. قاپيجيق ذيروهسينين سينهسينده يئرلشن گمي قايدا حاضيردا ياشاييش يوخدور. نوح توفانيندان سونرا سو تدريجاً چكيلديكدن سونرا بو يئرين ساكينلري آشاغيلارا ائنميش و نهايت گمي قايانين اتكلرينده مسكن سالميشلار. حاضيردا بو داغين اتهيينده «بيل قاميس» داستانيندا آدي چكيلن نسير داغي سؤزونو اﺅزونده قورويوب ساخلايان نسيرواز «نسيروان» آدلي چوخ قديم بير گؤي «كند» واردير. چوخ گومان كي، بورادا ياشايانلار «بيل قاميس» دا آدي چكيلن نسير داغينين اسكي ساكينلرينين تؤرهمهلري و يا اونلارين نسليدير. چونكي نسيرواز، نسير + وان نسيرليلرين مسكونلاشديغي يئر معناسيني وئرير. ناخچيوانين اسكي شومئر مدنيّتي و نوحلا باغلي اولدوغونو تصديق ائدن باشقا دليللرده واردير. اﺅنجه قئيد ائدك كي، نوحون قبيري نانخچيواندادير. بو قبير ناخچيوان شهرينين قديم قالاسي اولان «كؤهنه قالا» آدلانان اراضيده يئرلشير. بونون 1836 ـ نجي ايلده ناخچيوانا گلميش روس عاليملري ده تصديق ائتميشلر، مزارين شهرين جنوبو حيصهسينده يئرلشدييني سؤيلهميشلر. عصرين سونو، عصرين اوّللرينده ياشاميش مشهور شام بهروز كنگرلي ده نوحون «كؤهنه قالا»دا يئرلشن مزارينين ياغلي بويا ايله اورژينالدان رسميني چكميشدير. همين رسم اثري حاضيردا ناخچيوانين تاريخ موزئيينده قورونور. ناخچيوانين فولكلوروندا دا نوحون قبيرينين ناخچيواندا اولماسي حاقّيندا توتارلي فاكتلار واردير. خالق ايچَريسينده گئنيش ياييلميش ناخچيوان باياتلاري دا بوحاقدا سؤيكهنهجك وئرير. باياتيلارين بيرينده ددهنين اﺅلومونه اوزاتلارين آغلاماسيني قبيرينين قازيلماسي و بو عوموم خالق كدرينين داشلارا يازيلماسيني اﺅزونده عكس ائتديرن بئله بير تصويره راست گليريك: عزيزيم اوزان آغلار، داشلاري يازان آغلار، بوردا نوحوم اﺅلوبدور، قبريني قازان آغلار آذربايجانين هئچ بير رئگينوندا نوحلا ايلگيلي بئله بير خالق باياتيسي يوخدور. تاريخينين يادداشي اولان بو جور خالق باياتيلاري نوحون مزارينين ناخچيواندا اولماسي تصديق ائتمهيه اساس يئر وئرير. نوحون باجيسينين مزاري دا ناخچيوان شهرينين شرورا طرف چيخيشيندا كي اوچ يول آيريجيندا اولان هوندور تپهليكده يئرلشير. همين مزارا يئرلي جماعت موقدّس پير كيمي اينانميش و ستايش ائتمشيلر. لاكين ميلّي دوشمنلريميزين حيلهسيله ناخچيوانين نوح يوردو اولماسيني اونوتدورماق مقصديله سونرالار همين موقدّس يئرده ائرمني «كافر» قبريستانليغي سالينميش، ناخچيوانانين يئرلي توركلري ايسه كافير قبريستانليغينا گئتمهدييي اوچون باجيسينين مزاري اونودولموشدور. نوحون آناسي قبيري ده ناخچيوانا ياخين اراضيده اولان ايرانين مرند شهريندهدير. بو فيكري قوجامان ادبيّاتشوناسلاريميزدان اولان لطيف حسينزاده ده اﺅز مقالهسينده تصديق ائتميشدير. ناخچيوان سؤزونون لئكسيك معانيسي ده نوحون ناخچيوانلا ايلگيلي اولدوغونو تصديق ائتمكدهدير. سؤز اوچ تركيبدن عيبارتدير: ناخچيوان سؤزونون كؤكو اولان ناخ، ناح، نوح يئر اوزونون پيغمبري اولان نوح ددهنين آديدير. چي ـ سؤز دوزهلدن، ايسيم دوزهلدن شكيلچيدير. بو جور ايسيملر توركلرده چوخدور. مثلاً تورك + چو، آتاتورك + چو و ساير. ناخچيوان سؤزونده اولان بيرينجي و ايكينجي تركيب، يعني ناخ + چي، ناح + چي، نوح + چو تركيبلري نوح طايفاسيندان، قوموندان اولان دئمكدير. سؤزون اوچونجو تركيبي اولان وان ايسه يئر و مكانليق بيلديرن شكيلچيدير. دئمهلي، ناخچيوان سؤزونون معناسي نوحچولارين مسكونلاشديغي يئر و يا نوحچولارين وطني دئمكدير. بير سيرا يازيلي ادبي تاريخي قايناقلار و نوحون شجرهسي ده ناخچيوانانين قديم تورك تورپاغي اولدوغونو تصديق ائدير. فيلولوژيا علملري نامزدي توركولوگ آيدين قاسيم اوف «بايات بويو»، «بايات سؤزو»، «باياتيلار» آدلي علمي مقالهسينده اورتا عصر تاريخچيلرينه سؤيكهنرهك يازير: «توفاندا نوح گميسينده نوحون هام، سام، يافث آدلي اوچ اوغلو وارميش. يافثين سگگيز اوغلو وارميش. بؤيوك اوغلونون آدي تورك ايميش. توركون اوغلو توتدور. توتدان سونرا اوغلو اينجه خان و نوهلري ديب ياقوت خان، قويوق خان، و آلينجا خان حؤكمرانليق ائتميشديرلر.» مولّيف داها سونرا باهادورخانين «شجره تراكمه» اثريندن بئله يرستيات گتيررك يازير: «آلينجاخانين تاتار و مغول آدلي ايكي ائكيز اوغلو وارميش. قوجالاركن اﺅلكهسيني ايكي اوغلو آراسيندا بؤلوشدورموش و ايكي قارداش اوزون ايللر دوستجاسينا ياشاميشلار.» آيدين قاسيم اوف مقالهسينده بئله بير فيكيرده سؤيلهييركي،«آلينجاخانين نوهسي قاراخانين اوغوز آدلي اوغلو وارميش». بو فاكتلار بيزه بئله فيكير سؤيلهميه اساس وئرير: اگر نوحون يافثدن اولان نوهسينين آدي توركدورسه، بوحالدا ناخچيوانين تورك تورپاغي اولماسي و ناخچيوان توركلرينين نوحون نوهسي توركون تؤرهمهلري كيمي اسكي چاغلاردان بو تورپاقدا مسكونلاشماسي فيكري تاماميله گئرچك و اساسليدير. آلينجاخاندان توركون اوغلو توتوقون نوه ارييدن بيريدير. چوخ گومان كي، ناخچيوانداكي قديم الينجه «آلينجا» قالاسي و الينجه چايي دا نوح ددهنين نسليندن اولان آلينجاخانين آديله باغليدير. الينجه قالاسينين «بيل قاميس» داستانيندا آدي چكيلن آچ داغا «هاچاداغا» و اوردوباد داكي نسيرواز كندينه ياخين اراضيده اولماسي دا شومئر و ناخچيوان نوحلارينين بو تورپاقلا باغليليغيني تصديق ائدير. ناخچيوانداكي نُحرم «نوحرام»، نُحهجير «نوحهجير» كيمي توپونيميك يئر آدلاري دا بو باخيمدان فيكريميزه دستهك وئرير. سؤيلهديكلريميزدن بئله بير قناعته گلمك اولوركي، شومئرلر توركلرين قديم اجداديدير، آذربايجان و ناخچيوان توركلري ده داخل اولماقلا بوتون تورك خالقلاري نوحون اوغلو يافثين و يافثدن اولان توركون تؤرهمهلريدير. نوح ايسه تورك دونياسينين اولو ددهسيدير.
بو یازینین اوخونماق سایی: 870
|