|
موزون سجع(بيچيملی – ئوتمه):
ايکی کليمه کی هيجالارين سايی و نؤوعو بيرگه اوْلور،آنجاق«روی»حرفينده آيری اوْلا،دئييلير.«اوچـماق»ايلـه«اوْلسون»کليمـه لـری کيمـی،کی هرايکی کليمه ايکی هجالی،هجالارين نووعوهرايکی سينده ترتيب ايله«باغلی هجا»و«بويوک هجا»ديرلار . اما«روی»حرفلری فرقليدير.
آغ ساققاللی بابان يئری اوچماق اولسون (دده قورقود)
هابئله«آسيب»ايله«آزار»کليمه لری کی هرايکی سی ده،ايکی هجالی و هجالارينين نووعو ترتيب ايلـه«قيساهجا»و«بويوک هجا»ديراما«روی»حرفی بيربيرينـدن فرقلـه نيرلر: الين،ديلين،گؤزون هرکيمسه ساخلار
يقيـن ديرگـؤرمز اوْل آسيب و آزار (فــدائی)
ائلـه اوجوردا«ياس»ايله«ياش»آراسيندا موزون سجع واردير،چونکو هرايکی کليمه تک هجـالی دير و هرايکـی هجا نووعودا«بويوک هجا»دير.اما«روی» حرفلری بير بيريندن فرقلنيرلر.
ياديمدادير
وفاسيز کپه نه گين اوچوشون
بير سوْن باهار آخشامی
ياسلی ياشلي گؤزلرله
تعقيب ائده ن چيچکلري (حميد نطقی)
کليمه آراسيندا،سجع لرين توپلانيشی :
1- موازی سجع(آربا-ئوتمه)=اؤلچودش+روی بيرگه
2- موزون سجع(بيچيملی-ئوتمه)= اؤلچو دش+ روی باشقا
3- مطرف سجع(يانلی-ئوتمه)= اؤلچو باشقا+ روی بيرگه
خاطيرلاماق لازيمديرکی، شعريده موزون سجع ايله،قافيه قورولماز اما موازي سجع هابئله مطرف سجع لرايله،قافيه قورماق اوْلور،چونکو بونلاردا«روی»بيرگه دورور،بوقافيه شرط لريندن حساب اوْلونور.
جومله لرآرا:
جومله لرآرا سجع لر قارشيلاديقجا،ايکی جومله نی هماهنگ لشديرير.
جومله نی هماهنگ لشديرن سجعلرين ان اهميت لی سی بونلاردان عبارتدير:
1 - : تَرصيع :سارما
2 - موازنه و مماثله: اوزلاشما
3- اعنات الازدواج: قارشيليق
1-تَرصيع(سارما):
تَرصيع عربجه قيزيل ساپلارلا پارچانين اوٍزه رينه گوٍل- بوداق ناخيشی
وورماقدير.دئمه لی« تَرصيع »قماش اوستونده آلتون بوتالار تيکمه کدير. ايکی جوٍمله ده وياخود بيت ده مواز ی سجعلی کليمه لری،قارشی قويماق اوٍزه،مئيدانا گلير:
انّ الابرار لفی نعيم
انّ الفجار لفی جحيم (قرآن،انفطار13-14)
سروی جمال خلقته پيرايه فاطمه (ع)
حدی کمال خلقته بيرآيه فاطمه (ع) (حاج موسی هريسی نژاد)
بيرسی سوْلديران سوْيدير
بيرسی توْلديران توْيدير (دده قورقوت)
اوردا غم چکنه غم اسگيک دئييل
اوردا دم چکنه دم اسگيک دئييل (بختياروهابزاده)
جمالون طلعت گلزار بنزه ر
دوداغون شربت خونخواره بنزه ر (نسيمی)
بيرسن سپه جه يم
بير من اکه جه يم
بيره من بيچه جه يم (والی گؤزتن)
شوقينه آشينا منم قبله سينه دعا دعا
دردينه مبتلا منم زخمه سينه نوا نوا (سحرخانيم)
باش يولداشی يوخدور
آش يولداشی چوخدور (آتالارسؤزو)
شول بوْيو رعنايه وئرديم کؤنلومو
شول گؤزو شهلايه وئرديم کؤنلومو
شول گونش سيمايه وئرديم کؤنلومو
شول يوزو چون آيه وئرديم کؤنلومو (نسيمی)
موازنه ومماثله(اوزلاشما):
ايکی جوٍمله ده وياخود بيت ده ايکی موزون سجعلی کليمه لری قارشی گتيرمک له دوزه لير.«اَطال»ايله«اَسآءَ»آراسيندا موزون سجع حاکيم دير،دئمه لی هجالارينين تعدادی ونووعو بيرگه دير اما«روی»حرفلری فرقلی دير.
بوکليمه لر مولا اميرالمؤمنين(ع) بو الهی کلاميندا گلميشدير:
من اطالَ الامل اساءَ العمل:(آرزيلاری اوزون اوزايان کيمسه اَمگينی ضايع ائتميش)
قاندال کيليدين باغلادی ديوانيه وئردی
ظلمت بوجاغين ساخلادی پروانيه وئردی (سحــرخانيم)
آدام آغزيندان سؤز
قازان آلتيندان کؤز (آتالار سؤزو)
من ديل دوداق سن سؤوزکيمی دينـدير منی دينـدير منی
من گـوزگـوسـن اوٍلگـوزکيمی سينـدير منی سيندير منی
(سحر خانيم)
اسکـی پامبـوق بئز اولماز
قاری دوشمن دوست اولماز (دده قورقود)
«ادبار»ايله «اقبال»آراسيندا موزون سجع واردير.يئنه مرتضی علی (ع)بويور:
اذا کنتَ فی ادبارٍ والموتَ فی اقبالٍ فما اَسرَعَ الملتقی: اوزمان کی سن اوٍز چئوره سن،اؤلوم ايسه[سنه ساری ]اوٍز قوْيا،نه تئزگؤروش ال وئره جکدير!
اَرمالينا قييما يينجا آدی چيخماز
قيز آنادان گؤرمه يينجه اؤگيت آلماز (دده قورقود)
قارا تاغيم يوکسگی اوْغول
قانلو سوييم تاشقونی اوْغول (دده قورقود)
اعنات الازدواج(قارشيليق):
ايکی جوٍمله نين،سوﹾنوندا گله ن فعل لرايله قافيه قورماق،ائله جه طورلو-طورلو سجع لری اوجومله لرين آراسيندا قارشيليقلي اولاراق گتيرمک ايله چيخيش ائدير. بورادا بيرداها خاطيرلاييرق کی يالنيزموازی سجع ايله قافيه قورماق ايمـکانی واردير، ومـوزون ومطرف سجعلـری ايله قافيه قورماق اوْلماز.دده قوقودون مقـدمه سيندن اؤرنک اوچون:
«قاريلا دؤرت دورلودور؛
بيــريسی ســـــوْلدوران سوْپــدور
بيــريسی دولــــــدوران توْپــدور
بيــريسی ائـــوين داياغـــی ديــر،
بيــريسی نئجه سؤيلرسن باياغی دير.»
اعنات الازدواج يالنيز،« سوْپـدور »ايله« توْپـدور»ائله اوجورا سينادا«داياغی دير» ايله«باياغی دير» آراسيندا قورولور.گؤروندويوکيمی «سـوْلدوران»ايلـه «دولدوران» آراسيندادا موازی سجع حاکيـم دير.آنجاق اصـطلاح اولاراق بوجورقارشيـليقلارا «اعنات الازدواج»عنـواني وئرمه ييبلـر،اما بوسجع ين آرتيريلماسی،ايلک قطعه نين چالغی سينی فاضلا شورلانديرميشدير.
خامنـه لی ناصـرمنظـورون دا بوقطعه سينـده،اعنات الازدواج «کوٍسوردو» ايله «گولوردو» فعل لرين آراسيندا قورولموشدور:
«آغ يئـل اسـيردی،گاهـدان دا اوٍزدونده ريب کـوٍسـوردو، گوٍن يئره شافاق ساچارکن کؤرپه تکين گولوٍردو.»
شهـريارين سهنـديه منظـومه سينـده ن اوْلان بوقطعـه ده «پاريلـدار»«خاريلدار» «شاريلدار» آراسيندا اعنات الازدواج سجعی قورولموشدور؛
باليغ اولدوزکيمی گؤيلرده،دنيزلرده پاريلدار
آبشارمرواری سين سئل کيمی تؤکدوکده خاريلدار
يئل کوشولدار سو شاريلدار
بوآتالار سؤزونده«دوْلانی»ايله«بولانی»آراسيندا:
چالاغان گؤيده دوْلانی،جوٍجه نين اوٍره گی بولانی
بوْغاجين آناسی،يارالی اوْغلونون اوستونده آغلاياراق اوْنو بؤيله اوخشايير:
قارقييما گؤزلرين اويغوآلميش آچيگيل آخی...
اون ايکيجه سوکوجويين اؤره ن اولموش ييغيشير آخی ... (دده قورقود)
«آلميش»ايله«اوْلموش»آراسيندادا اعنات الازدواج سجعی يارانميشدير.
بو یازینین اوخونماق سایی: 1174
|
